به نام خداوند لوح و قلم

سوال های مسابقه ی کتاب خوانی مکتب های ادبی ویژه ی دبیران زبان و ادبیات فارسی

1- رومانتیسم در فرانسه در قرن نوزدهم با چه کسانی ظاهر می شود؟

1-گوته، شیلر، لامارتین            2-ویکتور هوگو، شاتو بریان، لامارتین                3-مانتسوتی، لئو پاردی

4- کایریج، تگنر، ویکتورهوگو

2-چه کسی اصطلاح رومانتیک را در برابر کلاسیک قرار داد؟

1-گوته           2-مادام دواستال                   3- گرتری                 4- ویکتورهوگو

3- کدام گزینه نادرست است؟

1-هلوسیوس فیلسوف فرانسوی یک فصل از اثر خود را به برتری انسان های پرشور به اشخاص معقول اختصاص داده است

2-مکتب رمانتیک، تحلیل ها و مباحث اصولی را بیشتر از فرانسوی ها گرفته است.

3- بحث های تئوریک مکتوب رمانتیک را برادران شلگل، شلینگ و بخصوص نووالیس برپایه ی گفته های موریتس مطرح کرده اند.

4- در حوالی سال های 1760، فرانسه ضرورت نوعی تجدد ادبی را احساس کرده بود.

4-این عبارت از چه شخصیتی است؟

(هیچ چیز در زندگی نباید متوقف کننده باشد و هنر اگر تغییر نکند محکوم به فساد است.)

1-موریتس       2-نووالیس       3-مادام دواستال                   4-روسو

5- همه ی گزینه ها به جز گزینه ی ............................ درست است.

1-دوره ی ما قبل رومانتیسم در ادبیات آلمان با آثار کلوپستک آغاز شد.

2-کلوپستک در اثری به نام حماسه ی مسیح به تقلید از میلتون تجلیل درخشانی از میهن خود کرد.

3-اشعار کلوپستک صادقانه ولی سرد بود و اثری از نبوغ در آن ها دیده نمی شد.

4-کلوپستک طرفدار تقلید از ادبیات فرانسه بود.

6- چه کسی در تمام تحولات ما قبل رومانتیسم تأثیر بزرگی داشت و او را باید استاد مسلم این دوره در تمام اروپا دانست؟

1-روسو          2-بلمان          3-دوسن پیر              4-ملند زوالدس

7-رومانتیسم فرانسه زمانی که به صورت مکتب متشکل و پر سر و صدا در آمد چه هنرمندانی را تحت تأثیر قرار داد؟

1-لامارتین       2-ویکتورهوگو   3-الکساندر دوما           4-همه ی موارد

8-در مقایسه ی دو مکتب کلاسیک و رومانتیک کدام گزینه درست نیست؟

1-کلاسیک ها در هنر می خواهند فقط زیبایی و خوبی را شرح و بیان کنند ولی رومانتیک ها گذشته از زیبایی، زشتی و بدی را هم نشان می دهند.

2-کلاسیک ها احساس را اساس شعر کلاسیک می دانند حال آن که رومانتیک ها بیشتر پابند عقل و خیال پردازی اند.

3-کلاسیک ها در آثار خویش از هنرمندان یونان و روم قدیم الهام می گیرند ولی رومانتیک ها از ادبیات مسیحی قرون وسطی و رنسانس و افسانه های ملی کشورهای خویش الهام می گیرند.

4-رومانتیک ها پابند جلال و رنگ و منظره و کلاسیک ها بیشتر طرفدار وضوح و قاطعیت اند.

9-کدام مورد از اصول اساسی برنامه ی رومانتیسم است؟

1-آزادی                   2-گریز و سیاحت                  3-کشف و شهود                   4-همه ی موارد

10-با کدام گزینه جای خالی این عبارت کامل می شود؟

(صمیم ترین چیزهایی که قلب انسان مالک است و خدایی ترین اندیشه هایی که در مغز او راه دارد و در آمیختن مجلل ترین چیزهایی که در طبیعت است با خوش آهنگ ترین صداها ......................... نامیده می شود)

1-کشف و شهود                   2-شعر           3-نثر موزون              4- هیجان و احساس

11-پدید آورنده ی کدام اثر ویکتورهوگو است؟

1-هان ریسلاند            2-قصائد                   3-گوژپشت نتردام                  4-همه ی موارد

12-این سخن (تئاتر، جام جهان نمایی است که هر چه در دنیا و تاریخ و زندگی بشر وجود دارد باید در آن منعکس شود ولی با عصای سحر آمیز هنر!) از کیست؟

1-ویکتورهوگو             2-شاتوبریان               3-الکساندر دوما           4-هیچ کدام

13-کدام یک از آثار لامارتین نیست؟

1-رافائل                   2-گرازیلا                  3-آخرین روز یک محکوم                   4-سنگتراش سن پوان

14-رومانتیسم .................... نوعی خود آزاری (مازوخیسم) است، از این جهت که گمان می کند شادمانی از رنج زاده می شود.

1-انگلیسی                2-آلمانی                   3-فرانسه                  4-لهستان

15-کدام گزینه در مورد رومانتیسم آلمان نادرست است؟

1-سال 1797 را می توان تاریخ تولد رومانتیسم آلمان به شمار آورد.

2-غنای رومانتیسم آلمان ناشی از این است که این جریان تنها یک مکتب ادبی نیست، بلکه نوعی شیوه ی زندگی و فلسفه است.

3- به طور کلی سه مرحله ی مهم در رومانتیسم آلمان مشخص می کنند.

4-دومین مرحله ی رومانتیسم آلمان به رومانتیسم دیررس معروف است.

16-درباره ی رومانتیسم روسیه کدام گزینه درست نیست؟

1-اولین شاعر معروف رومانتیک روسی الکساندر پوشکین بود.

2-کتاب زندانی قفقاز و فواره ی باغچه سرای از پوشکین است.

3- دومین شاعر رومانتیک روسی لرمانتف است.

4-شاهکار لرمانتف (اوژن اَنیگن) شعر جدیدی در هفت هزار بیت است.

17-این عبارت در مورد کدام کشور است؟

(شعر واقعی رومانتیک این کشور شعر دوره ی مهاجرت است. شعر در پرورش روح ملی تأثیر مهمی داشته برای ملت ستمدیده به صورت وجدان بیداری درآمد و لحن آسمانی و الهام بخش به خود گرفت.)

1-آلمان                    2- لهستان                3- اسپانیا                           4- فرانسه

18-پوشکین درباره ی او می گفت. از زمان های آینده سخن می راند، زمانی که ملت ها کین و پرخاش را فراموش کنند و یکدل و یک جان به صورت خانواده ای بزرگ در آیند آن شخص کیست؟

1-میتسکیویچ لهستانی            2- لرمانتف روسی                  3-ژوکووسکی             4- همه ی موارد

19کدام اثر آکنده از شور میهن پرستی، هیجان های دل و ابراز احساسات نسبت به طبیعت است و نیز دعوت به مبارزه برای حقوق بشر و خودآگاهی نسبت به آزادی است؟

1- کینتانا                 2-خوولانوس    3-کادالسو                 4-همه ی موارد

20- در رومانتیسم کدام کشور موضوع اساسی عبارت است از زبان و فرهنگ سرخ پوستی، وصف طبیعت در جنبه های مختلف یعنی مطالعه ی تأثیر آب و خاک در انسان و مطالعه ی عادات و اخلاق.

1- آمریکای لاتین                  2- اسپانیا                 3- آلمان                   4- پرو

21- کدام گزینه درباره ی رومانتیک دانمارک درست نیست؟

1- استفنس طبیعی دان و فیلسوف آلمانی در سال 1802 برای رواج رومانتیک آلمان در دانمارک تبلیغ می کرد.

2- ملاقات اوهلنشلگر دانمارکی با استفنس پایانی برای مکتب رومانتیک دانمارک بود.

3- دلیل سرزنش مردم دانمارک در کتاب شاخ های طلایی بی اعتنایی آن ها به افسانه های ملی خویش بود.

4- ادبیات رومانتیک دانمارک بیشتر از این که جنبه ی شخصی داشته باشد افسانه ای و استعماری بود.

22- بزرگ ترین شاعر رومانتیک مجارستان که در راه نجات میهنش جنگید و پیروزمندانه کشته شد کیست؟

1-تگنر           2- کیشفالودی            3- شاندر پتوفی          4- مانتسونی

23- چه شخصیتی با نوشتن مقدمه ای بر درام کرامول، رومانتیسم را به عنوان مکتب مستقلی درآورد؟

1- ویکتورهوگو            2- والتراسکات            3- لارا           4- هیچ کدام

24- کدام گزینه درست است؟

1- شعر سه دوره دارد که هر دوره ی آن با یکی از عصرهای اجتماع تطبیق می کند.

2- عصر اولیه تغزلی و غنایی است، عهد قدیم حماسی و دوره ی جدید دراماتیک است.

3- اشعار عصر اولیه نغمه ی ابدیت را ساز می کند، حماسه، تاریخ را تجلیل می نماید و درام زندگی را تصویر می کند.

4-همه ی موارد

25- با توجه به قطعه ی 116 آتنائوم همه ی گزینه ها به جز گزینه ی .............. درست است.

1- شعر رومانتیک می خواهد شعر هنری و شعر طبیعی را گاهی درهم آمیزد، شعر را زنده و اجتماعی کند و زندگی و جامعه را شاعرانه

2- تنها شعر رومانتیک نمی تواند مانند حماسه، آئینه ی دنیایی باشد که همه را احاطه کرده و تابلو دوران باشد.

3- شعر رومانتیک در میان هنرها به منزله ی نکته و لطیفه است نسبت به فلسفه

4- شعر رومانتیک هنوز در حال صیرورت (شدن) است و این طبیعت ویژه ی آن است که جاودانه در حال شدن باشد و هرگز کامل شمرده نشود.

26- نام پدید آورنده ی کدام اثر نادرست است.

1- اوسیان اثر مک فرسن                   2- آتنائوم نوشته ی فردریش شلگل       3- مانفرد اثر لرد بایرون

4- دریانورد فرتوت اثر سن موریس

27- در مورد کتاب سرگذشت ورتر کدام گزینه درست است؟

1- اثر گوته است                   2- جزء ادبیات آلمان است                  3- یک اثر رومانتیک است        4- همه ی موارد

28-رنه اثر چه کسی است؟

1- ویکتورهوگو            2- گوته                   3- شاتوبریان              4- کولریج

29- این عبارت از کدام کتاب انتخاب شده است؟

(لحظه ی موحشی شد، دره ی غیر منتظره، دهان گشوده ، تنده در زیر پای اسبان، به عمق چهارمتر بین دو خاک ریز؛ اسبان سر دو پا بلند می شدند، عقب می زدند، چهار دست و پا بر هوا می لغزیدند، سواران را زیر خود می کوفتند، همه با هم زیر و زبر می شدند...)

1- گاردجوان              2-جنگ و صلح           3- بینوایان                4- سرگذشت ورتر

30-سوالات طرح شده در این مسابقه چگونه بود؟

1- خیلی خوب           2- خوب                   3- متوسط                4- نامناسب

 حق یارتان

به نام خدا

نام:                                   نام خانوادگی:                       نام پدر:                    ش شناسنامه:             

محل صدور:                         مدرک تحصیلی:                    رشته تحصیلی:            مقطع:  

آموزشگاه محل خدمت:              سمت:                             شماره پرسنلی:            شماره تلفن:

الف ب ج د 1         2         3         4         5         6         7         8         9         10         11         12         13         14         15         16         17         18         19         20         21         22         23         24         25         26         27         28         29         30

 

داستانْ­سرودِ بهاری کردنِ چهارمِ امشاسپندان 

چون کار ِ پرداختنِ جهان به انجام رسید و هر پاره، به گاه، مهیا شد. سی امشاسپند دستور یافتند تا به شور بنشینند و روالِ جهان را به نظم آورند؛ که بنای جهان را از همان آغاز به شور گذاردند. پس امشاسپندان از میان خویش دوازده تن برگزیدند تا هریک پاره­یی از زمان را رقم زند. آن دوازده، نخست، سال را آفریدند، بعد فصل را، سپس ماه را و آن گاه روز را ، و در دفتر خود نوشتند که روز از ماه و ماه از فصل و فصل از سال زاده شود و این ها بر گرد خویش بگردند و جهان را به گرذش آورند و کار جهان را روال بخشند. آن دوازده چون از کار آفرینش زمان رها شدند، مانده بودند که کدام­شان آغازگرِ سال باشد. که آن که، سال را می­آغازید باید به وصف درآید. چون سرگرم گزینش پیش­قراول شدند، کارشان به چرخه­ی جدل افتاد و به جایی نرسیدند. پس برآن شدند تا به واژه­گان روی آورند. واژه گان ، بسی بس بسیار پیش از آنان به جهان آمده بودند و آفریده­گار اهورامزدا بودند و اهورامزدا بی بودن  واژه­گان، اهورامزدا نبود. واژه­گان، امشاسپندان را یاری کردند تا وصف پیش آهنگ­شان را بنویسند و بعد بنشینند و ببیند که وصف کدام امشاسپند را درخورتر است و هرکه را درخورترباشد،  او را سر سلسله کنند و دیگران از پی­اش روانه شوند. پس قلم زاده شد تا سخن را نوشتنی کند. آن­گاه امشاسپندان، هریک قلم برکشیدند و نوشتند. چون قلم به آخر خط رسید و نقطه­ی آخر گذاشته شد، نوشته ها را برخواندند و به اندیشه فرورفتند که این تعریف، که را در خور است که درخورنده را سر سلسله­گی پاداش همی­بود و تعریف این بود:  

آنی آغازگر است که صحرا را با مشک بیالآید و نگارگری بداند و رخسار دشت را با نگاره­ی خویش بنگارد. سنبل و ارغوان را در کنار هم نشاند . طاووس را رسم راه رفتن بیاموزد و هم بیاموزاندش تا پاهای زشت نهان دارد که دلی که از رخشه ی پرهاش جلا گرفته به دیدن پاهاش نیاشوبد.  آن گاه هدهدان را از درگاه سلیمان پسر داود بخواند بر بال هریک شکوفه­یی ببندد و و آنان را بفرماید تا ندا دردهند که آی دشت و آی دمن، ما شما را به بیداری فرمان می دهیم و سر به خوابتان بنخواهیم . پس قطره های آب را در آب سنگ های زمین به جوش آرد و از دامن کوه بجوشاند. آن گاه بلبلان را نزد خویش بخواند و دستی بر بالشان و گلوشان بکشد و رسم گوش نوازی بیاموزدشان. بعد با سبزی و سیزه از در آشتی درآید و راه رشد را نشانشان بدهد. آن گاه ریشه­ی رَز را از خواب برهاند. به شبی مهتابی آبستنش کند و گوهری رخشان در دلش بگذارد. تا به فصلی که پس از او می آید بزاید و در آن یکی فصل به خانه­ی خم فروشان کند و در آخرین فصل گل بیاندازد به رخسار نوشنده­گان. پس نون نوش در فصل آعازین از گلوگاه آدمی بردمد و در فصل پسین به گوش نوشنده­گان در رسد.  آفتاب را بفرماید که نوازش گر زمین باشد و دل زمین را به هرم سوزان نسوزاند و ابر را ندا دهد که به گاه عبور، رخ و رخسار زمین را تازه کند و باد را بفرماید که ملایمت بیاموزد و کودک خود نسیم را بر جان درخت بنشاند. آتش را دستوری دهد تا بر چهره ها گل اندازد و نسوزاند. رودها را  بگوید که سر از چشمه­ها برگیرند و راه دریا را نشان­شان دهد. چشمه را جوشنده­ گی بیاموزد و کوه را دل داری دهد که یاور چشمه باشد.  

امشاسپندان این همه را بشنیدند و هریک خودرا شایسته دیدند و ندا برآوردند که من!

باز، روز همان روز بود و نوروزی، هنوز، در کار نبود. زمان می گذشت و کار جهان مانده بود و جهان آغازیدن نگرفته بود هنوز.  واژه­گان که چنین دیدند از امشاسپندان خواستند تا از میان خود چهار امشاسپند که از همه با فراست تر بودند را برگزینند و آن چهار را به چهار گوشه­­ی جهان بفرستند و آنی را پیشاهنگ خود کنند  که زیباترین چیزها را به چنگ آورد. 

اسب ها مهیا شدند و هر چهار امشاسپند پوزار  در پا کردند و پا در رکاب نهادند  به رفتن؛ و صدای پس روید پس روید فراشان بود و فرش­ها گسترده همی­شدند به راه سواران. وجهان کوچک بود آن سان که  اگر آدمی از این سوی جهان آدمی دیگر را ندا می داد می شنید که: آری ی ی ی . . . به سان بانگی به یال کوهی که پژواک همی بتاباند به قوّتی که صدا براو تابیده باشد. تنها صداهایی که به گوش می نشست، نداای کوچه دهید بود و خبری اگر از دهانی بیرون می­جهید این بود که امشاسپندان  از این گوشه ی جهان به آن گوشه می­روند؛ هریک نشسته بر پشت مادیانی کهر؛ و یال مادیان ها به سان گیسوی شب بلند بود و سواران یال بلند حلقه همی کردند و به دور انگشتان همی­پیچاندند  و بانگ جارچیان بلند بود که کوچه دهید و جهان فراخ نبود، ان گونه که امروز هست.

نخستین ِ امشاسپند که مادیان را هی کرد، زمستان بود و تازید تا به نیمه راهِ آخر ِ جهان رسید. چون شب در رسید از اسب به زیر آمد و به خواهش چشمان خسته، دیده برهم نهاد تا لختی بیاساید، غافل از آن که خواب از راه بازش می دارد. پس  زمستان به خواب رفت و از راه بماند.  دیگر، خزان بود، دومِ امشاسپندان، که در راه با توفان روبرو شد سر به جان درختان نهاده و درختان را به هُرم آه برهنه کرده؛ درختان به پای خزان افتادند که با توفان مصاف دهد و جامه­هاشان را از او باز پس بگیرد.  خزان  از خواهش درختان به شور آمد و شمشیر برکشید و با توفان در پیچید. نبرد اما بر خزان گران آمد و تاب رفتن را از او برگرفت. پس از او،  اکنون نوبت تموز بود که سومِ امشاسپندان بود با سیته­یی ستبر و گردنی افراشته. در راه به باغی رسید بس خوش هوا و خوش آب. با میوه­های رسیده  و درختان شاخ برزمین فرو نهاده از بار گران. مرغکان می خواندند و جوی­باران روان بودند و  تنوره­ها پر آب می کردند و سنگ های آسیاب ها را می گردانند. تنوره­ها که لبالب می شدند، آب به آبشاران می­ریختند و برفاب از سر آبشاران سرریز می­کردند. سومِ امشاسپندان در گوشه­یی بساطی دید بس دل انگیز. از خوردنی همه­چیز فراوان بود و از نوشیدنی چیزی کم نبود. امشاشپندِ خسته کنار سفره لمیدن گرفت و خورد و نوشید تا سرمست شد.  خوردن و سرمست شدن و آرامیدن همان و از سفر بازماندن همان.

آن­گاه بهار، واپسین و جوان ترین امشاسپندان که چهارمِ آنان بود رکاب برکشید و روانه­ی راه شد. در راه از تابستان مست و مدهوش گذشت، خزان را از پای درآمده دید و زمستان را پایید که، سر بر بازو نهاده ، خفته بود. رفت. از دشت ها گذشت. فراز و فرود کوه ها را در نوردید. شب ها را پشت سر گذاشت، و روزها را،  تا به رودی رسید. امشاسپند جوان پیاله­ی زرین از خورجین اسب برکشید بر لب رود آمد و زانو زد به پرکردن پیاله، آب، از انبوهی، ناگهان پیاله­اش برگرفت و با خود برد. جوان از پی­ی پیاله چندی دوید تا از اسب خویش به دور افتاد. آهنگ برگشتن کرد.  پیری دید در جامه­ی سپید بر کناره­ی رود به زانو نشسته، و دستان در آب می برد و چنان می نوشد که  گویی از پیاله­یی زرین. پیر چون جوان را  هراسان و نفس زنان دید از حال او پرسیدن کرد. جوان براو درود کرد و ماجرا بگفت. پیر، خندید و او را به نشستن خواند. دستان پر آب بر دهان جوان نزدیک بکرد و اورا از برفآب گوارا بنوشانید. پس رو به او بگفت که جهان را نه آن ارزش باشد که آب به پیاله بنوشند و دل به نداشتنش چرکین کنند.  جوان چون پیر را با فراست دید همه­ی ماجرا و دلیل سفر بگفت و دردم افزود که او پوزارها به گردش جهان پاره کرده است و کلاه ها به باد بسپرده و در روزگار جوانی چنان که افتد و دانی خسته­گی­ها  دیده را کم­سو کرده و جان برنا به پیری گراییده . رمق از زانوان برانده و کمر را  تا کرده است. پیر، در چهره­ی امشاسپند جوان خیره بنگریست پس سر به آسمان بکرد. نگاه به خورشید انداخت که جهان را روشن کرده بود آن­گاه رو به جوان خسته بکرد و بگفت من اکنون برترین هدیه­ی جهان را ارمغان تو می­کنم تا به پیش یارانت که برگردی تهی­دست نباشی و سربلند باشی و تورا از برای ارمغانت به جاهِ پیشاهنگی همی رسانند؛  اما چون پیشاپیشِ دیگر امشاسپندان به راه افتی بدان و آگاه باش که آن­چه تورا به پیش­قراولی گماشته تحفه­ی من بوده، پس دیگران را از همین تحفه ببخش تا آن­ها نیز بهاری کنند؛ و اما این که تو را ارمغان دهم ­ دلِ خوش است. و هرکه را دل خوش باشد جوان باشد هرچند چونان من گیس از دست جور زمان سپید گردانده باشد. آن گاه لب بر پیشانی و دست بر سینه­ی واپسینِِ امشاسپندان بنهاد. با آن، بهار را توانی دوباره به زانوان درآمد و خسته­گی­ی راه از جانش رخت ببست و دوباره جهانِ جانش راه جوان شدن بگرفت.

بهارِ جوان، چون به هدف خویش دست یازیده بود، دور ماندنِ بیش­تر از یاران و دیار را روا ندانست، پس به رسم سپاس بر دستان پیر بوسه زد و آهنگ مرکب خویش بکرد. چون به مادیان کهر رسید اورا سیراب و آماده یافت. پا در رکاب کرد و رو جانب خانه بنهاد.

بهارِ دل خوش که راه آمده را به روزان و شبان طی کرده بود، گویی بر نشسته بر بال باد، رفتنا را به آنی برفت . چون به دیار خویش رسید، از درِ بارگاه امشاسپندان به درآمد و درود بگفت. زمستان و خزان و تموز را دل­مرده و خسته یافت که تهی دست به خانه باز آمده بودند. پس آستان ادب بوسید و راز سفر بگفت و بر پیشانی­ی چهار امشاسپند بوسه همی­زد. بوسه­ی بهار دلِ همه­ی امشاسپندان را خوش بکرد و خسته­گی­ی تهی­دست از سفر بارآمدن از تن­شان بسترد. آنان که حال را چنین خوش دیدند، زبان به اعتراف بگشودند که: "راستی که زیباترینِ چیزها را تو آورده­یی"، پس او را بر تخت برنشاندند و بفرمودندش تا کلاه سروری بر سر نهد و خود  به دنباله­روی­ی با او، دستش را بفشردند. پس از او خواستند تا سه تن از فرزندانش را هم­راه و هم رکاب  ويژه­ی خود کند تا سرِ روزان و ماهان شوند و در گرداندن جهان سرِ دیگر امشاسپندان باشند. بهار اجابت کرد و فروردین و اردی­بهشت و خرداد را  پیش قراول ماهان کرد و روزِ بر تخت نشستنِ بهار و آغاز گرداندنِ جهان را نوروز یخواند. از آن پس، سال، هرسال به زادروز بهار که می­رسد نو می­شود و روز نو، آغاز ماهِ نو و فصل نو نیز باشد و سرِ سال باشد از پس خفتنی که میراث زمستان بوده است.  

امشاسپندان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد.

Jump to: ناوبری, جستجو 

در جهان بيني ايران باستان هرمزد خداي برتر است و اهريمن در برابر اونه .
در رديف بعدي امشاسپندان قرار دارند كه 6 تا هستند و در برابر اونها كماره ديوان ( kamare divan ) به همين تعداد .
بعد از اونها ايزدان و در برابرشون ديوان .
در رده بعدي دروج ها ( دروغ ها ) كه ديوهاي كوچك يا بچه ديو به شمار مي آيند .
نكته 1 - اسم پيامبر دروغ پرستان " گرهما " ( grahma ) است .
نكته 2 - ديو غيبت بدترين ديو در جهان بيني ايرانه و حتي برخلاف دروج هاي ديگه از عقب ( يعني پس پسكي ) راه ميره .
امشاسپندان در جهان مينوي تعريف شده اند ، در واقع از اهورامزدا به وجود آمده اند و در جهان مادي وظايفي بر عهده دارن

امشاسپندان كه بازشناساننده هاي وجود اهورامزدا هستند.اين واژه به معني جاودانان پاك يا مقدسان بي مرگ است كه از دو جز امشه به معني جاوداني و بي مرگ و سپنته به معني پاك و مقدس تشكيل شده است. امشاسپندان شش فروزه اهورامزدا هستند كه هر كدام داراي مفهومي است كه بخشي از عظمت خداوند يكتا را به آدمي می‌‌شناسانند و با شناخت و پيروي از اين مفاهيم می‌توان اهورا مزدا را درك كرد. شش امشاسپندان عبارت‌اند از:

1- وهمن يا وهومن : به معني نيك انديشي

2- اشه وهيشته(ارديبهشت): به معني بهترين راستي

3- خشتره وييريه(شهريور): شهرياري و فرمانروايي بر خويشتن

4- سپنته آرميتي: به معني عشق، مهر و فروتني

5- هيوروتات(خرداد): به معني رسايي و كمال

6- امرتات(امرداد): به معني بي مرگي و جاودانگي

لازم به ذكر است كه در برخي از ادبيات ديني،امشاسپندان در جهان مادي داراي نقشي به عنوان نگهبان شش گروه از آفريده هاي جهان هستند:وهمن نگهبان جانوران سودمند،اشه وهيشه نگهبان آتش،خشتره وييريه نگهبان فلزات، سپنته آرميتي نگهبان زمين،هيوروتات نگهبان آب، امرتات نگهبان گياهان.  

هر يك از "سين" هاي سفره هفت سين نماد چه چيزی هستند ؟

نوروز بزرگترين جشن ملى ايرانيان سابقه اى هزاران ساله دارد. از گذشته هاى دور آريايى هاى ساكن در فلات ايران روز اول سال و آغاز بهار را به برگزارى مراسم ويژه و توأم با سرور و شادمانى اختصاص مى دادند. برخى پژوهشگران ، ريشه تاريخى اين جشن را به »جمشيد پيشدادى» نسبت مى دهند و نوروز را »نوروز جمشيدى» مى خوانند.

اين گروه معتقدند كه جمشيدشاه بعداز يك سلسله اصلاحات اجتماعى بر تخت زرين نشست و فاصله بين دماوند تا بابل را در يك روز پيمود و آن روز (روز هرمزد) از فروردين ماه بود. چون مردم اين شگفتى از وى بديدند جشن گرفتند و آن روز را »نوروز» خواندند. اما عاملى كه »نوروز» را از ديگر جشن هاى ايران باستان جدا كرد و باعث ماندگارى آن تا امروز شد، «فلسفه وجودى نوروز» است: زايش و نوشدنى كه همزمان با سال جديد در طبيعت هم ديده مى شود.

دكتر ميرزايى جامعه شناس در اين باره مى گويد: «يكى از نمودهاى زندگى جمعى، برگزارى جشن ها و آيين هاى گروهى است، گردهم آمدن هايى كه به نيت نيايش و شكرگزارى و يا سرور و شادمانى شكل مى گيرن. برهمين اساس جشن‌ها و آيين‌هاى جامعه ايران را هم مى توان به سه گروه عمده تقسيم بندى كرد: جشن ها و مناسبت‌هاى دينى و مذهبى - جشن هاى ملى و قهرمانى و جشن هاى باستانى و اسطوره‌اى. جامعه ايران در گذشته به شادى به عنوان عنصر نيرو دهنده به روان انسان، توجه ويژه‌اى داشتند. آنها براساس آيين زرتشتى خود چهار جشن بزرگ و ويژه تيرگان ، مهرگان ، سده و اسپندگان را همراه با شادى و سرور و نيايش برگزار مى كردند.

دراين بين نوروز بنا به اصل تازگى بخشيدن به طبيعت و روح انسان همچنان پايدار ماند. گرچه باتوجه به قانون تغيير پديده هاى فرهنگى ، نوروز هم ناگزير نسبت به گذشته با دگرگونى هايى همراه است.

به هرحال در آيين‌هاى باستانى ايران براى هر جشن «خوانى» گسترده مى‌شد كه داراى انواع خوراكى‌ها بود. خوان نوروزى «هفت سين» نام داشت و مى‌بايست از بقيه خوانها رنگين تر باشد.

اين سفره مــعــمـولاً چـندســاعــت مانــده به زمان تـــحويل ســـــال نو آمـــاده بود و بر صفحه اى بلندتر از سطح زمين چيده مى شد. همچنين ميزدپان (MAYZADPAN) به منظور پخش كردن خوراكى‌ها در كنار سفره گماشته مى‌شد. اين خوان نوروزى برپايه عدد مقدس هفت بنا شده بود. توران شهريارى، سخنران جامعه زرتشتى معتقد است: «تقدس عدد هفت از آيين مهر يا ميتراست و به سالهاى دور باز مى گردد. در اين آيين هفت مرحله وجود داشت براى اينكه انسان به مقام عالى و آسمانى برسد. پس عدد هفت از پيش از زرتشت براى انسان عزيز بوده و در آيين هاى مختلف و به نمادهاى گوناگون ديده مى شود، مانند هفت آسمان، هفت دريا، هفت گياه و...» همچنين اسناد تاريخى از برپايى سفره هفت سين به ياد هفت امشاسپندان خبر مى دهند؛ طبق اين اسناد، هفت امشاسپندان مقدس عبارت بودند از:

اهورامزدا(به معنى سرور دانا)، و هومن (انديشه نيك ) ، ارديبهشت (پاكى وراستى )، شهريور (شهريارى آرزو شده با كشور جاودانى )، سپندارمزد (عشق و پارسايى ) ، خرداد (رسايى و كمال ) و امرداد (نگهبان گياهان).

اما در بسيارى از منابع تاريخى آمده است كه «هفت سين» نخست «هفت شين» بوده و بعدها به اين نام تغيير يافته است.

شمع، شراب ، شيرينى ، شهد (عسل) ، شمشاد، شربت و شقايق يا شاخه نبات، اجزاى تشكيل دهنده سفره هفت شين بودند. برخى ديگر به وجود «هفت چين» در ايران پيش از اسلام اعتقاد دارند. سخنران جامعه زرتشتى در اين باره مى گويد: «در زمان هخامنشيان در نوروز به روى هفت ظرف چينى غذا مى‌گذاشتند كه به آن هفت چين يا هفت چيدنى مى گفتند.

بعدها در زمان ساسانيان هفت شين رسم متداول مردم ايران شد و شمشاد در كنار بقيه شين هاى نوروزى، به نشانه سبزى و جاودانگى برسر سفره قرارگرفت. بعد از سقوط ساسانيان وقتى كه مردم ايران اسلام را پذيرفتند، سعى كردند كه سنت‌ها و آيين‌هاى باستانى خود را هم حفظ كنند.

به همين دليل، چون در دين اسلام «شراب» حرام اعلام شده بود، آنها، خواهر و همزاد شراب را كه »سركه» مى شد انتخاب كردند و اينگونه شين به سين تغيير پيداكرد.»
البته در اين‌باره تعابير مختلفى وجوددارد. چنانچه در كتاب فرورى آمده است: كه در روزگار ساسانيان، قابهاى زيباى منقوش و گرانبها از جنس كانولين، از چين به ايران وارد مى‌شد. يكى از كالاهاى مهم بازرگانى چين و ايران همين ظرف‌هايى بود كه بعدها به نام كشورى كه از آن آمده بودند «چينى» نام گذارى شد و به گويشى ديگر به شكل سينى و به صورت معرب «سينى» در ايران رواج يافتند. به هرروى خوراكى‌هاى خاصى بر سفره هفت سين مى‌نشينند كه عبارتند از: سيب، سركه، سمنو، سماق، سير، سنجد و سبزى (سبزه)

خوراكى هايى كه به نيت هاى گوناگون انتخاب شده اند:

سمنو: نماد زايش و بارورى گياهان است و از جوانه هاى تازه رسيده گندم تهيه مى شود.

سيب: هم نماد بارورى است و زايش. درگذشته سيب را درخم هاى ويژه اى نگهدارى مى كردند و قبل از نوروز به همديگر هديه مى دادند.

مى گويند كه سيب با زايش هم نسبت دارد، بدين صورت كه اغلب درويشى سيبى را از وسط نصف مى كرد و نيمى از آن را به زن و نيم ديگر را به شوهر مى داد و به اين ترتيب مرد از عقيم بودن و زن از نازايى رها مى شد.

سنجد: نماد عشق و دلباختگى است و از مقدمات اصلى تولدو زايندگى. عده اى عقيده دارند كه بوى برگ و شكوفه درخت سنجد محرك عشق است!

سبزه: نماد شادابى و سرسبزى و نشانگر زندگى بشر و پيوند او با طبيعت است.
درگذشته سبزه ها را به تعداد هفت يا دوازده كه شمار مقدس برج هاست در قاب هاى گرانبها سبز مى كردند. در دوران باستان دركاخ پادشاهان ۲۰ روز پيش ازنوروز دوازده ستون را از خشت خام برمى آوردند و بر هريك از آنها يكى از غلات را مى كاشتند و خوب روييدن هريك را به فال نيك مى گرفتند و برآن بودند كه آن دانه درآن سال پربار خواهدبود. در روز ششم فروردين آنها را مى چيدند و به نشانه بركت و بارورى در تالارها پخش مى كردند.

سماق و سير نماد چاشنى و محرك شادى در زندگى به شمار مى روند. اما غير از اين گياهان و ميوه هاى سفره نشين، خوان نوروزى اجزاى ديگرى هم داشته است: دراين ميان « تخم مرغ» نماد زايش و آفرينش است و نشانه اى از نطفه و نژاد. «آينه» نماد روشنايى است و حتماً بايد در بالاى سفره جاى بگيرد. «آب و ماهى» نشانه بركت در زندگى هستند. ماهى به عنوان نشانه اسفندماه بر سفره گذاشته مى شود.

و «سكه» كه نمادى از امشاسپند شهريور (نگهبان فلزات) است و به نيت بركت و درآمد زياد انتخاب شده است.

شاخه هاى سرو، دانه هاى انار، گل بيدمشك، شير نارنج، نان و پنير، شمعدان و... را هم مى توان جزو اجزاى ديگر سفره هفت سين دانست. «كتاب مقدس» هم يكى از پايه هاى اصلى خوان نوروزى است و براساس آن هرخانواده اى به تناسب مذهب خود، كتاب مقدسى را كه قبول دارد بر سفره مى گذارد.

چنانچه مسلمانان قرآن، زرتشتيان اوستا و كليميان تورات را بر بالاى سفره‌هايشان جاى مى‌دهند. بر سر سفره زرتشتيان دركنار اسپند و سنجد، « آويشن» هم ديده مى شود كه به گفته موبد فيروزگرى خاصيت ضدعفونى كننده و دارويى دارد و به نيت سلامتى و بيشتر به حالت تبريك بر سر سفره گذاشته مى شود.

در هرصورت او پيروز است و نامش خجسته است و از نزد خدا مى آيد و خواهان نيك‌بختى است و با تندرستى و گوارايى وارد شده است و سال نو را به همراه آورده است! 

امرداد نام ششمين و به عبارتي هفتمين و آخرين امشاسپندان است . در آئين زرتشت ، خرداد و امرداد ، امشاسپندان “كمال” و “دوام” در جهان مينوي و پرستاران آب و گياه در جهان خاكي ، همواره در كنار هم جاي دارند. واژه امرداد كه اوستايي آن “امرتات” ameretat است ، از سه بخش درست شده است : “ا+ مر+ تات”. بخش نخست پيشوند نفي است ؛ بخش دو، از ريشه مصدري “مر” mar به معني “مرگ” است و جزء سوم پسوند “تات” است به معناي “كاملي” ، “رسايي” و “سالمي” . بنابراين “امرتات” (امرداد=مرداد) يعني بي مرگي (ناميرايي=جاودانگي=دوام جاودان) .
اين نام در اوستا، به ويژه گاتها صفتي است از براي اهورامزدا، يعني مظهر زوال ناپذيري و پايندگي خداوند است . اما در جهان خاكي نگهباني و سرپرستي گياه و رستني با وي مي باشد.
روز هفتم هر ماه ، امرداد نام دارد و مطابق معمول روز هفتم از ماه امرداد، جشن امردادگان برگزار مي شد كه در دوران باستان و عصر ساساني و پس از آن مراسم و آدابي در دشت و فضاي باز انجام مي شد. موبد اردشير آذرگشسب مي نويسد كه چون امرداد ، فرشته جاوداني و بي مرگي است و در عالم جسماني نگهبان نباتات و روييدنيها مي باشد، مي توانيم به حدس قريب به يقين بگوييم كه پدران ما در اين روز به باغها و مزارع خرم و دل نشين دور از محوطه شهر مي رفتند و طي مراسمي اين جشن را با شادي و سرور در هواي صاف و در دامن طبيعت برگزار مي كردند.  

آب در اساطیر ایران باستان 

آب یکی از مقدس ترین عناصر طبیعی نزد ایرانیان باستان به شمار می رفته است. بر طبق باورهای اساطیری ایرانیان باستان، آب در گاهنبار دوم، از گاهنبارهای ششگانه آفرینش، آفریده شده است و زمان آفرینش آن میانه تیر ماه بوده است. بر طبق این باورها، آفرینش آب پس از آفرینش آسمان و پیش از آفرینش سایر موجودات صورت پذیرفته است:« و نخستین چیزی که قبل از جانوران آفرید، آب بود و آسمان. خدا بر آب بود و چون خواست که خلق را بیافریند، از آن بخاری بیرون آورد و بخار بالای آب برآمد و آن را آسمان نامید.آن گاه آب را بخشکانید و آن را زمین کرد. آن گاه زمین را بشکافت و هفت زمین کرد... 

 طابق اساطیر ایران باستان،« خرداد» یکی از مینویان است که از آفرینش گیتی آب را به خویش پذیرفت.سپس آن را به « تیر» که  «تشتر» بود سپرد و تشتر به یاری فروردین که فروهر پرهیزگاران است، آب را به مینویی به باد سپرد، باد هم آن را به نیکویی به کشورها راهبر شد و از طریق آسمان آن را به همه جا رساند و با افزار ابر، بر جهان بباراند. 

ایرانیان باستان بر این باور بودند که قطرات باران را ایزد تشتر ( تیشتریه) ساخت و باد آن ها را به یک سو برد تا از آن دریای گیهانی   ( فراخکرد)، وروکشه، یا دریای بی انتها را تشکیل دهد که آن سوی قله البرز قرار دارد. این دریا چنان وسیع بوده است که هزاران دریاچه را در بر می گرفته است و این دریاچه ها چشمه های ایزدبانو اناهیتا بوده اند. در میان این دریا دو درخت قرار دارد: درخت « در بر دارنده همه تخم ها» که از آن همه درختان منشعب می شوند، و درخت« گوکرنه» یا «هوم سفید» که همه مردمان اکسیر جاودانگی را در هنگام بازسازی جهان از آن دریافت می دارند.

 پس از آن سه دریای بزرگ و بیست دریای کوچک تشکیل شد. دو رودخانه در زمین جاری شدند. یکی از شمال به سوی باختر روان شد و دیگری از شمال به سوی خاور جاری گشت، و هر دو این رود ها پس از این که دو انتهای زمین را پیمودند، سرانجام به دریای گیهانی ریختند و در آن درهم  آمیختند. 

 ایرانیان باستان آب را یکی از ایزدان مقدس می شمردند و او را تقدیس و تکریم می کردند. نقش آفرینندگی و زایایی آب از روزگاران کهن برای ایرانیان باستان شناخته شده بود و در اوستا، بارها به این نقش و اهمیت و تقدس آب اشاره شده است. در « آبان یشت»  و «تیریشت» در باره اهمیت و احترام آب، بحث شده است و آب موجودی مقدس و قابل نیایش معرفی شده است.« آناهیتا» نیز به عنوان ایزدبانوی آب و باروری و پاکیزگی، بارها و به مناسبت های مختلف ستوده  و تکریم شده است. 

ایرانیان باستان آب جاری را مقدس می شمردند و به هیچ وجه آن را نمی آلودند و در تمیز نگاه داشتن آن دقت و وتوجه خاصی به کار می بردند. هم چنین با انجام مراسم ویژه ای، به مناسبت های خاص، برای آب قربانی می کرده و نثار می داده اند. به این منظور گودالی کنار آب- رود یا دریا یا سرچشمه آب- می کنده اند و قربانی را در آن جا خون می ریختند تا خونش آب را آلوده نکند. 

ابوریحان در آثار الباقیه می نویسد که: 

«روز یازدهم ( اسفند) روز خور است که اول گهنبار دوم باشد و آخر آن روز دیبمهر است که مدیوشم گاه نام دارد و در این روز بود که خداوند آب را آفرید.» 

هشتمین ماه سال، و دهمین روز هر ماه، به نام عنصر حیاتی و مقدس آب، « آبان» نام گذاری شده است. « - ان» در انتهای این واژه نه نشانه نسبت، که نشانه جمع است و آبن به مفهوم آب ها می باشد. نزد ایرانیان باستان، عنصر آب دو فرشته نگهبان داشته است، یکی « ایم ناپات» و دیگری « اناهیتا» که به عنوان فرشته مخصوص آب از ارزش و اعتبار ویژه ای برخوردار، و بسیار مقدس و مکرم بوده است. در « آبان یشت» در باره شکوه و جلال و تقدس آن به تفصیل بحث شده است.

نام کامل این فرشته « اردویسور اناهیتا» بوده است و معنای این نام، رود توانای پاکیزه، یا آب های نیرومند بی آلایش است.اردوی هم نام رودی است افسانه ای هم به مفهوم پر برکت و حاصل خیز است. سورا به معنی نیرومند است و اناهیتا به معنی پاکیزه. اناهیتا فرشته نگهبان عنصر آب است. این نام در ادبیات فارسی به صورت های گوناگون، از جمله، ناهید، ناهد، ناهده، ناهیده و ناهی ثبت شده است. هم چنین در فارسی، ناهید(اناهیتا) نام دیگری برای ستاره زهره است. بخشی  از « آبان یشت» که یکی از بلند ترین یشت های اوستا است، به توصیف و ستایش اناهیتا اختصاص یافته است. بخش دیگر به ذکر پادشاهان و پهلوانانی می پردازد که برای اناهیتا قربانی داده اند و او را گرامی داشته اند. قطعه دیگری هم در ستایش اناهیتا هست که نامش « آبان نیایش» است. در اوستا این ایزد بانو به صورت دوشیزه ای بسیار زیبا و بلند بالا و پری پیکر، نیرومند و درخشان، پاک و آزاده وصف شده است. اناهیتا، مطابق توصیف اوستا، تن پوشی زرین به بر دارد و در دستش دست آویزهای گرانبها و بر گوشش گوشواره های زرین و بر گردنش سینه آویزی از گوهر ناب آویزان است و بر سرش تاج زرین هشت پر هزار ستاره، آراسته به صد ستاره و زیورهای شایگان گران بها و درخشان نمایان است. این توصیف های روشن و گویا نشان دهنده این واقعیت است که از زمان های باستان، تندیس های این ایزدبانو در آیین های نیایش و پرستش او به کار می رفته است. اناهیتا ایزد بانوی محبوب بسیاری از سرزمین ها از غرب ایران باستان تا ارمنستان و اناتولی، و از بابل و دمشق تا سارد و شوش، بوده و در سراسر این مناطق معبد های بسیاری برای نیایش و عبادت او برپا بوده است.

اناهیتا حامی عشق پاک و بی پیرایه است که اساس پیمان همسری و تشکیل خانواده های سالم و پاک نهاد است. او از عشق پاک در برابر شهوات آلوده، و از خانواده پاک در برابر بی بند و باری، هرزگی و پتیارگی دفاع می کند و نگهبان و پاسدار شرافت و پاک روانی و بی آلایشی است.

اناهیتا سرچشمه همه آب های روی زمین است. او سرچشمه و مایه  همه ثمربخشی و  باروری هاست؛ نطفه همه نران را پاک می گرداند، بطن همه مادگان را تطهیر می کند و شیر را در پستان مادران پاک می سازد. در حالی که در جایگاه آسمانی خود، در میان ستارگان، قرار دارد، سرچشمه دریای گیهانی است. اناهیتا بر گردونه ای سوار است که آن را چهار اسب نر می برند و این چهار اسب عبارتند از باد، باران، ابر و تگرگ. برای پیروزی بر دیوان و دشمنان باید از او یاری خواست. هرمزد او را می ستاید. هوشنگ، جمشید، اژی دهاگ، فریدون، گرشاسب، افراسیاب، کاوس و دیگران به درگاه او قربانی می کنند و برآمدن نیازهای خود را از او می خواهند. 

« آبان» در واژه نامه بندهش، یکی از امشاسپندان و از خویشان نیلوفر و ایزد حامی زمین و همکار سپندارمذ معرفی شده است. هم چنین « آبان فره» را به مفهوم دارنده فره آب ها ، به عنوان لقب اناهیتا به کار رفته است. بر طبق این نمادها و نشانه ها، در اساطیر ایران باستان، آبان با اناهیتا و آب و نیلوفر، به مفهوم نشانه و رمز آفرینش و پاکی و شفافیت و بی آلایشی، پیوند عمیق و ناگسستنی معنوی و باطنی دارد.

در ایران باستان در آبان روز از ماه آبان که روز دهم آبان ماه بود جشنی سرورآمیز بر پای می داشتند که آن را « آبانگان» می نامیدند و در طی این جشن یکی از مراسم مهم نوشیدن شراب فراوان بوده است. مهم ترین حوادث اساطیری که در روز« آبانگان» روی داده است، بر طبق روایت ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه، این ها هستند: 

« در این روز زو پسر تهماسب به شاهی رسید و مردمان را به حفر انهار و تعمیر آن امر کرد و در این روز به کشورهای هفت گانه خبر رسید که فریدون بیوراسب را اسیر کرده و به سلطنت رسیده و مردم را امر کرده که دوباره خانه ها و اهل خود را مالک شوند و خود را کدخدا بنامند یعنی صاحب خانه و خود او نیز به خانه و خانواده خود فرمانروا شد و شروع به امر و نهی و گیر و دار نمود.» 

روایت دیگری که در بیان اهمیت تاریخی و اساطیری این روز یاد کرده اند این است که چون مدت هشت سال در ایران باران نبارید و خشکسالی سخت پیش امد و مردم بسیاری تلف شدند و خیلی ها مجبور به ترک شهر و دیار شدند، سرانجام با قربانی کردن های بسیار و نیایش های فراوان نثار درگاه اناهیتا، در روز آبانگان باران شروع به باریدن کرد و به همبن دلیل از آن تاریخ ایرانیان باستان، این روز را چونان عیدی بزرگ جشن می گیرند و مراسم نیایش و گرامیداشت اناهیتا را برگزار می کنند. 

سنت ها و باورهای مربوط به تقدس و ارجمندی آب هنوز هم میان ایرانیان وجود دارد و در آداب و رسوم و اعتقادات آن ها پابرجاست. در مراسم عروسی، رسم بوده که بر سر عروس آب می ریخته اند، هم چنین پیش از پیمان زناشویی بستن رسم بوده که عروس و داماد به یکدیگر در کاسه ای آب نگاه کنند و سپس هر دو از آن بنوشند. آب ریختن پشت پای مسافران و در ظرف آب به دنبال گمشده ها گشتن از دیگر رسوم مربوط به تقدس و کرامت آب است. 

اعتقاد زردشت « بخش نخست »

زردشت جهان را ساخته و پرداخته اهورا مزدا مي داند او مي گويد اهورا مزدا دو مينو ساخت يکي سپنتا مينو و ديگري انگره مينو ، سپنتا مينو ، مينوي مقدس و پاک است و هرکس که راستي را انتخاب کند در اين مينو قرار خواهد گرفت اما در مقابل انگره مينو قرار گرفته که مينو و جايگاه اشخاصي است که بدي و دروغ را در اين دنيا انتخاب مي کنند . اما در زمان ساسانيان که دين زردشتي دستخوش تغييرات شد اهورا مزدا که جايگاهش سپنتا مينوست با خود سپنتا مينو اشتباه گرفته شد و گفته شد که سپنتا مينو ( اهورا مزدا ) در مقابل اهريمن که جايگاهش انگره مينوست قرار دارد . برطبق اين تغييرات که توسط مغ ها در زمان ساسانيان صورت گرفت دنيا زاييده دو بن دانسته شد " بن نيکي " و " بن بدي " .  البته همين ثنويت در دين باعث شد که زردشتي در مقابل ادياني که به يک خداي واحد اعتقاد دارند دچار سستي و کاستي شود که در زمان ساسانيان باعث شد زروانيسم ايجاد شود . اما بر اساس اين ثنويت در راس جهان نيکي هرمزد و در راس جهان بدي اهريمن قرار گرفت .  هرمزد و اهريمن هرکدام دستياراني دارند . اين دستياران به دو دسته تقسيم مي شوند . نخستين دسته از دستياران هرمزد را امشاسپندان و نخستين دسته از دستياران اهريمن را کماريکان ديوان ( ديوان بزرگ ) تشکيل مي دهند . پس از امشاسپندان ، ايزدان و پس از کماريکان ديوان ، ديوان قرار دارند .

امشاسپند به معني مقدس بي مرگ است . تعداد امشاسپندان با خود هرمزد هفت  است . تعداد کماريکان ديوان هم با خود اهريمن هفت تاست . ايزدان و ديوان شماري چند برابر ديوان و امشاسپندان دارند .

نام امشاسپندان

1.   خرداد             :   کمال و رسايي اهورا  ----------------------  نگهبان آب

2.   ارديبهشت     :   راستي و پاکي اهورا  ------------------------  نگهبان آتش

3.   امرداد           :   جاودانگي و بي مرگي اهورا  ----------------  نگهبان گياهان

4.   بهمن            :   انديشه نيک و خرد اهورا ---------------------  آموختن گفتار به انسان

5.  شهريور            :   شهرياري و توانايي اهورا  ------------------  نگهبان فلزها و بينوايان

6.   اسفندارمذ  ( سپندارمذ )  :   دوستداري و بردباري اهورا  ---  نگهبان زمين

زردشت معتقد بود که در ابتداي هر هزاره يک منجي يا رهايي بخش به ياري مردم مي آيد و ريشه ظلم و دروغ را مي خشکانند . اين 3 منجي که در اوستا از آنان نام برده شده عبارتند از :

Soshans  به معناي  تجسم راستي است و با لقب سوشيانس  يا سوشيانت  در اوستا   Saoshyant نام برده شده و در پهلوي  Astvat-ereta خوانده مي شود .

Ushidar   به معناي  پروراننده‌ي راستي است در اوستا Ukhshyat-ereta ناميده شده است .

 اوشيدرماه  به معناي   پروراننده‌ي نماز است در اوستا Ukhshyat-nemah  خوانده شده .

گفته مي‌شود كه اين سه موعود، هر يك در ابتداي هزاره‌اي، از نطفه‌ي زرتشت كه در بن درياچه‌ي كيانسه ( هامون ) محفوظ است و هر بار، دوشيزه‌اي خاص با آب‌تني كردن در آن، بارور مي‌شود، زاده شده و در زمان خود، براي شكست دروغ و پيروزي راستي، خواهند كوشيد .

در اسطوره‌هاي متأخر مزدايي ، ابعاد انگاره‌ي موعود شناختي مزدايي گسترده شده و نام موعودها و منجيان فراواني به ميان مي‌آيد. البته افزوني شمار موعودها در روايات مزدايي اين دوره ، سواي اين كه برآمده از جايگاه مهم و بنيادين اصول فرجام شناختي و موعود شناختي در اين دين است ، حاصل فشارها و تنگناهاي وارد به جامعه‌ي زرتشتي در اثناي هجوم مقدونيان و سپس تازيان ، و اميد و انتظار زرتشتيان به رهايي هر چه زودتر از اين اوضاع دشوار بوده است. اين موعودها در روايات زرتشتي بر دو گروه‌اند ؛

دسته‌ي نخست شامل پهلوانان و مقدساني هستند كه در گذشته‌ي دور مي‌زيستند و سپس جاودانه شدند و هر كدام در جايي پنهان‌اند تا در زمان مقرر، خود را آشكار كنند و با ياري رساندن به سوشيانس ، براي پيروزي راستي بكوشند مانند: پشوتن پسر ويشتاسپ در كنگ دژ؛ اغريرث در سغد؛ فردخشت در دشت پيشانسه؛ اوروتت نر پسر زرتشت در ور جمكرد؛ نرسي برادر جمشيد؛ توس؛ گيو پسر گودرز و …

 گروه دوم، موعودهايي هستند كه پيش از اين وجود نداشته‌اند بلكه هر كدام در زمان مقرر زاده مي‌شوند  مانند اوشيدر، اوشيدرماه، سوشيانس و كي‌بهرام ورجاوند. بدين ترتيب و در مجموع ، غالب متون مزدايي چنين روايت مي‌كنند كه در آستانه‌ي هزارمين سال پس از زرتشت ، نخست كي‌بهرام از هندوستان (يا افغانستان) و پشوتن - پسر ويشتاسپ - از كنگ دژ برآمده و پادشاهي و دين زرتشتي را استوار مي‌سازند تا آن كه در آغاز هزاره‌، اوشيدر پديدار مي‌شود و رهبري دين را مي‌پذيرد و پس از ديدار با اورمزد، به عنوان معجزه، خورشيد را ده شبانه‌روز در اوج آسمان متوقف مي‌كند و صلح و آشتي و خرمي را در زمين مي‌گسترد. پس از پايان يافتن هزاره‌ي اوشيدر، ديوي به نام ملكوس (Malkus) پديدار مي‌شود و زمين را دچار باران و توفاني سهم‌گين مي‌كند آن گونه كه بسياري از مردم و جانوران نابود مي‌شوند. براي جبران اين تلفات ، از ورِ جم ‌كرد  دژ زير زميني جمشيد مردمان و جانوران بسياري رهسپار سكونت بر زمين مي‌شوند. در ابتداي هزاره‌ي بعد، اوشيدرماه بر مي‌آيد و بيست شبانه‌روز خورشيد را در اوج آسمان مي‌ايستاند و نيكي‌ها و خرمي‌هاي بسياري را در زمين آشكار مي‌سازد و گروهي از موجودات اهريمني را نابود مي‌كند. نزديك به پايان هزاره‌ي اوشيدرماه ، ضحاك از بند خود در كوه دماوند رها مي‌گردد و بسياري از آفريدگان را تباه مي‌كند ، تا آن كه گرشاسپ (سام) برانگيخته مي‌شود و ضحاك را به ضربه‌ي گرز خود ، مي‌كشد و گيتي را از زيان‌كاري وي مي‌رهاند. در آغاز هزاره‌ي سوم پس از زرتشت، سوشيانس برمي‌آيد و پس از ديدار با اورمزد، خورشيد را سي شبانه‌روز در اوج آسمان متوقف مي‌كند. در زمان او، كي‌خسرو پديدار مي‌شود و پادشاهي گيتي و دين‌گستري را به دست مي‌گيرد تا آن كه رستاخيز مردگان آغاز شود . 

اهورا مزدا

واژه ای که زرتشت در اوستا (گاتاها) برای خدای یگانه به کار برده اهورامزدا است. در آغاز بیشتر نیایشها این عبارت به چشم می خورد: «خشنوتره اهورهه مزدا» یعنی به خشنودی اهورامزدا. در گاتاها گاهی اهورامزدا جدا از هم بکار رفته است؛ مثلاً در یسنای ۲۸ بند اول، مزدا آمده است. در بند هشتم همین یسن ابتدا اهورا و پس از چندین کلمه فاصله، مزدا آمده است. در بند ششم برعکس اول مزدا و پس از چند جمله، اهورا دیده می شود. در بند دوم مزدا-اهورا به کار برده شده است. در سراسر گاتاها هر جا، این دو واژه با هم آمده است، مزدا مقدم بر اهورا است. در یسنا ۲۸ بند اول زرتشت می گوید: « ای «مزدا» ! بهنگام نيايش با دستهای بر افراشته برای همه آفرينش سپند مينو خواستار رامش و پناه و شادمانيم».
چرا گاهی نام مزدا مقدم بر اهورا آمده و گاهی برعکس. و دیگر اینکه اردیبهشت و خورداد و امرداد و دیگر نامها چیستند یا کیستند که زرتشت به ستایش آنها می پردازد.

در سایر بخشهای اوستا بر عکس گاتاها هر جا که این دو واژه با هم آمده، اهورا مقدم بر مزدا است البته در بعضی قسمتهای اوستا نیز مزدا اهورا آمده است. در سنگ نوشته های میخی نیز بیشتر اهورا مقدم بر مزدا می باشد. مسئله ی مهمی که هنگام خواندن گاتها ممکنست ذهن پژوهشگر را بخود مشغول کند اینست که چرا گاهی نام مزدا مقدم بر اهورا آمده و گاهی برعکس. و دیگر اینکه اردیبهشت و خورداد و امرداد و دیگر نامها چیستند یا کیستند که زرتشت به ستایش آنها می پردازد. پاسخ پرسش نخست را بعدتر خواهم داد اما در مورد پاسخ دوم ، یک دیدگاه اینست که آنها همان امشاسپندان و مقدسان بی مرگ هستند که بنوعی در حکم فرشتگانند در ادیان دیگر. اما بدیدگاه من این مسئله در اثر بدفهمی در ترجمه متون اوستایی و خوانش متن امروزین گاتها پیش می اید و بی توجهی به شعر-گونه بودن و سرود بودن گاتهای ابتداییست که باعث چنین بدفهمی هایی میشود. در ادامه چند مورد مرتبط دیگر بآن را که لازمست توزیح میدهم و دوباره بحث را (که گمان نکنم در یک یادداشت بگنجد) پی می گیرم.
«مزدا» در بعضی بندهای گاتاها به معنی حافظه و به حافظه سپردن و به یاد داشتن است. این واژه در سانسکریت مذش، به معنی دانش و هوش می باشد. بنابراین وقتی که مزدا برای خدا به کار برده شده است از آن معنی هوشیار و آگاه و دانا برداشت کرده اند. پس اهورا مزدا به معنی سرور دانا است. اهورامزدا خالق و داور همه ی چیزهای مادی و مینوی است. او با اندیشیدن همه چیز را هستی می بخشد پس در واقع او از عدم می آفریند و با خود تنهاست. هستی کل، بهیچ روی بوسیله نیروهای اهریمنی محدود نمی شود و هیچ چیزی قدرت مقابله با او و توانایی محدود کردنش را ندارد. او یک بیکرانه ی مطلق است. البته پس از اشو زرتشت، اندیشه ی رویارویی و مقابله ی نیروهای اهریمنی با اهورا مزدا نیز بذهن برخی راه یافت و باعث کج روی ها و بد فهمی هایی در دین شد که یک پژوهشگر امروزی بهیچ روی نباید دوباره مرتکب این اشتباه فاحش در فهم اهورامزدا شود بلکه باید بتعریف های خود اشو زرتشت در گاتاها استناد اهورا مزدا ؛ «سپنته مینیو» یعنی مقدس ترین روان و خالق همه چیز است. وی همچنین «وهومنه» یعنی منش و اندیشه نیک و «اشه وهشته» یعنی بهترین حقیقت دادگری است.

کند. اهورا مزدا ؛ «سپنته مینیو» یعنی مقدس ترین روان و خالق همه چیز است. وی همچنین «وهومنه» یعنی منش و اندیشه نیک و «اشه وهشته» یعنی بهترین حقیقت دادگری است.


اهورامزدا خیرخواه بندگانش است و ستایش ایشان را می شنود. همچنین در یسنای ۴۴ آمده است که او خالق همه چیز است و همه چیز به او وابسته است. او همه چیز را می داند چراکه او «مزدا» است. زرتشت خدایش را می بیند و کلمات او را می شنود. او از خدا می خواهد تا با او سخن بگوید.


اهورا مزدا ؛ «سپنته مینیو» یعنی مقدس ترین روان و خالق همه چیز است. وی همچنین «وهومنه» یعنی منش و اندیشه نیک و «اشه وهشته» یعنی بهترین حقیقت دادگری است. وی «خشثره ویرنه» بگویش امروزی شهریور یعنی شهریاری و پادشاهیست که باید انتخاب و برگزیده شود. «سپنته آرمیتی» است یعنی پارسایی مقدس. «هورتات» بگویش امروزی خورداد، جامعیت و رسایی و «امرتات» جاودانگی و بی مرگی است. او «اشه» یعنی راستی و درستی و قانون ایزدی و پاکی است و ۱۰۸ بار در گاتاها تکرار شده است کلمه «اشو» نیز از همین ریشه است که تنها برای زرتشت بکار رفته که اشون ترین اشونان است. وهومنه مرکب از «وهو» و «منه» به معنی خوب منش می باشد. کلمه خوب فارسی و «وهو» اوستایی همریشه اند. منش با «منه» اوستایی از یک ریشه است. وهومنه را به نیک نهاد و یا پاک سرشت می‌توان ترجمه کرد. وهومنه و یا «وهیشتومنه» هر دو دارای یک معنی است و تقریباً ۱۳۰ بار در گاتاها تکرار شده است. خشتره یعنی کشور و توانایی و خسروی، کلمه شهر و شهریاری هر دو از خشتر اوستایی است. «آرمئتی» به معنای بردباری و فروتنی و مهر و اخلاص است. هئورتات یعنی رسایی و سلامت و عافیت. «أ» در امرتات از ادات نفی است و مرتات به معنای مرگ است و در مجموع به معنای بی مرگی و جاودانی است. این کلمات را به ترتیب اردیبهشت، بهمن، شهریور، سپندارمزد، خورداد و امرداد می گوییم. نزد زرتشتیان این شش کلمه علاوه بر اسم ماهها اسم شش روز از سی روز ماه در تقویم ایشان است. همه ی این کلمات از مجردات است و صفات اهورامزدا است و نه چیزی جدا ازو و دارای اختیار. البته بعدها این مسئله برای برخی باعث بدفهمی شد بطوریکه این شش صفت را از خداوند جدا کردند و انها را در نظامی بسته قرار دادند و بصورت فرشته در اوردند. مثل ملائکه در تورات، بطوریکه تفکیک این دو از هم بسیار مشکل است و در خواندن گاتاها (بدلیل ترجمه ای کسيکه به ضد دروغ پرست با زبان و اندیشه و دست، ستیزگی کند؛ خوشنودی مزدا اهورا را به جای آورد.

بودن آن از متون اوستایی) باید بسیار توجه داشت. کسيکه به ضد دروغ پرست با زبان و اندیشه و دست، ستیزگی کند؛ خوشنودی مزدا اهورا را به جای آورد.

ویل دورانت درباره صفات اهورامزدا با تکیه بر سخنان اشو زرتشت در گاتاها می گوید:


مقصود از این منش پاک، عقل انسانی نیست بلکه منظور حکمت الهی است، که تقریباً با لوگوس یا کلمه «الله» اختلافی ندارد و اهورامزدا آن را وسیله آفرینش کائنات قرار می دهد، زرتشت برای اهورا مزدا هفت جلوه یا هفت صفت بر می شمارد که عبارت است از: نور، منش پاک، راستی، قدرت، تقوا، خیر و فناناپذیری ولی پیروان وی چون به شرک و پرستیدن ربهای متعدد عادت داشتند، به این صفات رنگ اشخاص دادند و آنها را «امشاسپندان» یا قدیسان جاودانی نام نهادند و چنان معتقد شدند که این امشاسپندان زیر نظر اهورا مزدا جهان را می‌آفریند و بر آن تسلط دارند؛ به این ترتیب بود که یکتا پرستی عالی موسس این دین در میان مردم به صورت شرک درآمد؛ این کاری است که پیش از آن در دین مسیحی صورت گرفت. علاوه بر ارواح مقدس امشاسپندان، پارسیان به فرشتگان نیز معتقد بودند و چنان می پنداشتند که زن و مرد و خرد و کلان، فرشته نگاهبان خاصی برای خود دارد.



از نظر زرتشت تنها اهورامزدا شایسته پرستش است. همچنین در (یسنا ۳۳، بند ۲) می گوید: «کسی که به ضد دروغپرست با زبان و اندیشه و دست ستیزگی کند، خوشنودی مزدا اهورا را به جای آورد.» زرتشت عظمت و جبروت را مختص اهورامزدا می داند و او را آفریننده یکتا و خداوند توانا می داند. وی در یسنا ۴۴ با یک زبان شاعرانه سئوالاتی بنیادین را برای شناخت آفریدگار مطرح میکند:


«از تو می پرسم ای اهورامزدا! کیست پدر راستی؟ کیست نخستین کسی که راه سیر خورشید و ستاره بنمود؟ از کیست که ماه گاه تهی است و گاهی پر؟ کیست نگهدار زمین در پایین و سپهر در بالا؟ کیست آفریننده آب و گیاه؟ کیست که به باد و ابر تند روی آموخت؟ کیست آفریننده روشنایی سود بخش و تاریکی، کیست که خواب و بیداری آورد؟ کیست که بامداد و نیمروز و شب قرار داد و دینداران را به ادای فریضه گماشت؟ کیست آفریننده مهر و محبت آرمئتی؟ کیست که از روی دانش و خرد احترام پدر در دل اهورامزدا خالق و داور همه ی چیزهای مادی و مینوی است. او با اندیشیدن همه چیز را هستی می بخشد پس در واقع او از عدم می آفریند و با خود تنهاست.

پسر نهاد؟» اهورامزدا خالق و داور همه ی چیزهای مادی و مینوی است. او با اندیشیدن همه چیز را هستی می بخشد پس در واقع او از عدم می آفریند و با خود تنهاست.


پس از تمام این پرسشها زرتشت در پاسخ چنین می گوید: «من می کوشم ای مزدا، که تو را به توسط خرد مقدس آفریدگار کل به درستی بشناسم.» او میکوشد انجام کنش شناخت را به بهترین وسیله ی شناخت یعنی وهومنی به انجام رساند که اول بار از دست اهورا دریافت داشته است. پس از فهم مسئله، اشو زرتشت با درخواست فوری «وهومنه» اقرار به دین می کند و برآن میشود تا دشمن حقیقی دروغ و حامی قدرتمندی برای «اشه» باشد تا تعادل و خوشبختی در جهان حکمفرما شود.


از این رو، با توجه به سخنان زرتشت در گاتاها، می توان اذعان کرد که او، به خدایی يکتا و قادری مطلق که خالق همه چیز است اعتقاد داشت. یعنی زرتشت هم توحید ذاتی و هم توحید خالقی را باور داشت. 

ريشه اسطوره اي بهمن :

برابر نوشته هاي اوستا ، اهورامزدا داراي فروزه هاي نيك بيشمار است كه از ميان آنها 6 صفت برگزيده تر مي باشند كه به هر يك از اين صفات امشاسپند و به مجموع آنها امشاسپندان  مي گويند .

اين كلمه از سه جزء تشكيل شده است . اَ : حرف نفي ، مشَه : از ريشه مَر به معني مرگ (جمع اين دو بخش = اَمِشَه : بي مرگ) سپَنتَه : مقدسان – پاكان . امشاسپندان يعني پاكان بي مرگ .

بهمن ، اردي بهشت ، شهريور ، سپندار مَذ ، خرداد ، اَمرداد  نامهاي 6 امشاسپند است .

بهمن اولين و برترين امشاسپند است و صورت اصلي اين كلمه وُهومَن (Vohumana) مي باشد كه مركب از دو كلمه است . (وُهو) به معني نيك و (مَن) به معني ضمير و وجدان و مصدر انديشه و به عبارت ديگر وجدان نيك و خرد كامل و آن دو لفظ مصطلح اخير هم مركب از دو كلمه است .

1. وُهو : نيك ، مَن : ضمير و وجدان

2. وَه : نيك ، مَن : ضمير و وجدان و از روايات اوستا چنان استنباط مي شود كه صحت و سعادت و نيكي تمام ضماير و قلوب به اين امشاسپند مربوط است و ستودن و تمجيد نمودن اين امشاسپند عبارت از استقبال نيك ضميري و صاحب وجدان نيك شدن است و در روايات اوستا مي آيد كه وهومن امشاسپند از هركس ناخشنود باشد در دنيا سعادت و در آخرت ، بهشت و درجات عالي نصيب آن شخص نخواهد شد .

غرض از تحصيل رضايت آن امشاسپند تهذيب و صحت و سلامتي و صفاي وجدان و ضمير است كه انسان را از هرگونه ذلت و نكبت و مرتبه نشيب رهانيده و به درجات عالي رهبري نموده رستگاري خواد بخشود .

او در گاهان نيز همين مقام  را دارد . او كردار مردمان را در واپسين داوري مي سنجد ، بهشت خانه اوست . زرتشت از طريق اوست كه به نزد اهورامزدا بار مي يابد .

بهمن به معني انديشه نيك است و هماورد و دشمن او اَكومن يا اَكمنن ديو ؛ يعني انديشه ناپاك است . از ديگر ديوان مخالف بهمن ، ايشمه (خشم) و آز (غلط انديش) است . بهمن راست كرداران پرهيزگار را به بهشت مي پذيرد . در ادبيات پهلوي ، بهمن نخستين آفريده اهورامزداست . يعني بهمن است كه زرتشت را به هنگام زادن ، نگهباني مي كند و از آسيب ديوان رهايي مي بخشد .

گمان بر اين است كه بهمن در گاهان زرتشت جانشين مهر ، ايزد بزرگ آرياييان شده است . او پشتيبان حيوانات سودمند در جهان است و با ايشان نيز سر و كار دارد . (شناخت اساطير ايران / جان هيلنز / ص 73)

چون بهمن پاسباني چهارپايان سودمند در عالم جسماني را به عهده دارد ، در جشن بهمنگان يا بهمنجه از كشتار حيوانات و خوردن گوشت آنان خودداري مي شود . زرتشتيان روزهاي وهمن (دوم) ، ماه (دوازدهم)،  گوش يا گئوش (چهاردهم) ، رام (بيست و يكم) را روزهاي نَبُر مي نامند . و هر ماه در چهار روز نامبرده نَبُر نگه مي دارند . به اين معني كه در اين روزهاي گوسفند و ديگر حيوانات سودمند را ذبح نمي كنند و گوشت آنها را نمي خورند . (مراسم مذهبي و آداب زرتشتيان / موبد دشير آذرگشسپ / ص 239) 

در رواياتي آمده است كه جشن بهمنگان جشن پدران و مردان درست كردار است . پدران و مرداني كه همواره در تخصيص روزها و بزرگداشت ها ناديده گرفته شده اند . ايك همه تلاش ها و راست كرداري هايشان را پاس مي‏داريم، به پاسِ جشني كهن و باستاني كه نياكان ما هيچ گاه مادران و پدران را از ياد نبرده بودند .

داستانْ­سرودِ بهاری کردنِ چهارمِ امشاسپندان 

چون کار ِ پرداختنِ جهان به انجام رسید و هر پاره، به گاه، مهیا شد. سی امشاسپند دستور یافتند تا به شور بنشینند و روالِ جهان را به نظم آورند؛ که بنای جهان را از همان آغاز به شور گذاردند. پس امشاسپندان از میان خویش دوازده تن برگزیدند تا هریک پاره­یی از زمان را رقم زند. آن دوازده، نخست، سال را آفریدند، بعد فصل را، سپس ماه را و آن گاه روز را ، و در دفتر خود نوشتند که روز از ماه و ماه از فصل و فصل از سال زاده شود و این ها بر گرد خویش بگردند و جهان را به گرذش آورند و کار جهان را روال بخشند. آن دوازده چون از کار آفرینش زمان رها شدند، مانده بودند که کدام­شان آغازگرِ سال باشد. که آن که، سال را می­آغازید باید به وصف درآید. چون سرگرم گزینش پیش­قراول شدند، کارشان به چرخه­ی جدل افتاد و به جایی نرسیدند. پس برآن شدند تا به واژه­گان روی آورند. واژه گان ، بسی بس بسیار پیش از آنان به جهان آمده بودند و آفریده­گار اهورامزدا بودند و اهورامزدا بی بودن  واژه­گان، اهورامزدا نبود. واژه­گان، امشاسپندان را یاری کردند تا وصف پیش آهنگ­شان را بنویسند و بعد بنشینند و ببیند که وصف کدام امشاسپند را درخورتر است و هرکه را درخورترباشد،  او را سر سلسله کنند و دیگران از پی­اش روانه شوند. پس قلم زاده شد تا سخن را نوشتنی کند. آن­گاه امشاسپندان، هریک قلم برکشیدند و نوشتند. چون قلم به آخر خط رسید و نقطه­ی آخر گذاشته شد، نوشته ها را برخواندند و به اندیشه فرورفتند که این تعریف، که را در خور است که درخورنده را سر سلسله­گی پاداش همی­بود و تعریف این بود:  

آنی آغازگر است که صحرا را با مشک بیالآید و نگارگری بداند و رخسار دشت را با نگاره­ی خویش بنگارد. سنبل و ارغوان را در کنار هم نشاند . طاووس را رسم راه رفتن بیاموزد و هم بیاموزاندش تا پاهای زشت نهان دارد که دلی که از رخشه ی پرهاش جلا گرفته به دیدن پاهاش نیاشوبد.  آن گاه هدهدان را از درگاه سلیمان پسر داود بخواند بر بال هریک شکوفه­یی ببندد و و آنان را بفرماید تا ندا دردهند که آی دشت و آی دمن، ما شما را به بیداری فرمان می دهیم و سر به خوابتان بنخواهیم . پس قطره های آب را در آب سنگ های زمین به جوش آرد و از دامن کوه بجوشاند. آن گاه بلبلان را نزد خویش بخواند و دستی بر بالشان و گلوشان بکشد و رسم گوش نوازی بیاموزدشان. بعد با سبزی و سیزه از در آشتی درآید و راه رشد را نشانشان بدهد. آن گاه ریشه­ی رَز را از خواب برهاند. به شبی مهتابی آبستنش کند و گوهری رخشان در دلش بگذارد. تا به فصلی که پس از او می آید بزاید و در آن یکی فصل به خانه­ی خم فروشان کند و در آخرین فصل گل بیاندازد به رخسار نوشنده­گان. پس نون نوش در فصل آعازین از گلوگاه آدمی بردمد و در فصل پسین به گوش نوشنده­گان در رسد.  آفتاب را بفرماید که نوازش گر زمین باشد و دل زمین را به هرم سوزان نسوزاند و ابر را ندا دهد که به گاه عبور، رخ و رخسار زمین را تازه کند و باد را بفرماید که ملایمت بیاموزد و کودک خود نسیم را بر جان درخت بنشاند. آتش را دستوری دهد تا بر چهره ها گل اندازد و نسوزاند. رودها را  بگوید که سر از چشمه­ها برگیرند و راه دریا را نشان­شان دهد. چشمه را جوشنده­ گی بیاموزد و کوه را دل داری دهد که یاور چشمه باشد.  

امشاسپندان این همه را بشنیدند و هریک خودرا شایسته دیدند و ندا برآوردند که من!

باز، روز همان روز بود و نوروزی، هنوز، در کار نبود. زمان می گذشت و کار جهان مانده بود و جهان آغازیدن نگرفته بود هنوز.  واژه­گان که چنین دیدند از امشاسپندان خواستند تا از میان خود چهار امشاسپند که از همه با فراست تر بودند را برگزینند و آن چهار را به چهار گوشه­­ی جهان بفرستند و آنی را پیشاهنگ خود کنند  که زیباترین چیزها را به چنگ آورد. 

اسب ها مهیا شدند و هر چهار امشاسپند پوزار  در پا کردند و پا در رکاب نهادند  به رفتن؛ و صدای پس روید پس روید فراشان بود و فرش­ها گسترده همی­شدند به راه سواران. وجهان کوچک بود آن سان که  اگر آدمی از این سوی جهان آدمی دیگر را ندا می داد می شنید که: آری ی ی ی . . . به سان بانگی به یال کوهی که پژواک همی بتاباند به قوّتی که صدا براو تابیده باشد. تنها صداهایی که به گوش می نشست، نداای کوچه دهید بود و خبری اگر از دهانی بیرون می­جهید این بود که امشاسپندان  از این گوشه ی جهان به آن گوشه می­روند؛ هریک نشسته بر پشت مادیانی کهر؛ و یال مادیان ها به سان گیسوی شب بلند بود و سواران یال بلند حلقه همی کردند و به دور انگشتان همی­پیچاندند  و بانگ جارچیان بلند بود که کوچه دهید و جهان فراخ نبود، ان گونه که امروز هست.

نخستین ِ امشاسپند که مادیان را هی کرد، زمستان بود و تازید تا به نیمه راهِ آخر ِ جهان رسید. چون شب در رسید از اسب به زیر آمد و به خواهش چشمان خسته، دیده برهم نهاد تا لختی بیاساید، غافل از آن که خواب از راه بازش می دارد. پس  زمستان به خواب رفت و از راه بماند.  دیگر، خزان بود، دومِ امشاسپندان، که در راه با توفان روبرو شد سر به جان درختان نهاده و درختان را به هُرم آه برهنه کرده؛ درختان به پای خزان افتادند که با توفان مصاف دهد و جامه­هاشان را از او باز پس بگیرد.  خزان  از خواهش درختان به شور آمد و شمشیر برکشید و با توفان در پیچید. نبرد اما بر خزان گران آمد و تاب رفتن را از او برگرفت. پس از او،  اکنون نوبت تموز بود که سومِ امشاسپندان بود با سیته­یی ستبر و گردنی افراشته. در راه به باغی رسید بس خوش هوا و خوش آب. با میوه­های رسیده  و درختان شاخ برزمین فرو نهاده از بار گران. مرغکان می خواندند و جوی­باران روان بودند و  تنوره­ها پر آب می کردند و سنگ های آسیاب ها را می گردانند. تنوره­ها که لبالب می شدند، آب به آبشاران می­ریختند و برفاب از سر آبشاران سرریز می­کردند. سومِ امشاسپندان در گوشه­یی بساطی دید بس دل انگیز. از خوردنی همه­چیز فراوان بود و از نوشیدنی چیزی کم نبود. امشاشپندِ خسته کنار سفره لمیدن گرفت و خورد و نوشید تا سرمست شد.  خوردن و سرمست شدن و آرامیدن همان و از سفر بازماندن همان.

آن­گاه بهار، واپسین و جوان ترین امشاسپندان که چهارمِ آنان بود رکاب برکشید و روانه­ی راه شد. در راه از تابستان مست و مدهوش گذشت، خزان را از پای درآمده دید و زمستان را پایید که، سر بر بازو نهاده ، خفته بود. رفت. از دشت ها گذشت. فراز و فرود کوه ها را در نوردید. شب ها را پشت سر گذاشت، و روزها را،  تا به رودی رسید. امشاسپند جوان پیاله­ی زرین از خورجین اسب برکشید بر لب رود آمد و زانو زد به پرکردن پیاله، آب، از انبوهی، ناگهان پیاله­اش برگرفت و با خود برد. جوان از پی­ی پیاله چندی دوید تا از اسب خویش به دور افتاد. آهنگ برگشتن کرد.  پیری دید در جامه­ی سپید بر کناره­ی رود به زانو نشسته، و دستان در آب می برد و چنان می نوشد که  گویی از پیاله­یی زرین. پیر چون جوان را  هراسان و نفس زنان دید از حال او پرسیدن کرد. جوان براو درود کرد و ماجرا بگفت. پیر، خندید و او را به نشستن خواند. دستان پر آب بر دهان جوان نزدیک بکرد و اورا از برفآب گوارا بنوشانید. پس رو به او بگفت که جهان را نه آن ارزش باشد که آب به پیاله بنوشند و دل به نداشتنش چرکین کنند.  جوان چون پیر را با فراست دید همه­ی ماجرا و دلیل سفر بگفت و دردم افزود که او پوزارها به گردش جهان پاره کرده است و کلاه ها به باد بسپرده و در روزگار جوانی چنان که افتد و دانی خسته­گی­ها  دیده را کم­سو کرده و جان برنا به پیری گراییده . رمق از زانوان برانده و کمر را  تا کرده است. پیر، در چهره­ی امشاسپند جوان خیره بنگریست پس سر به آسمان بکرد. نگاه به خورشید انداخت که جهان را روشن کرده بود آن­گاه رو به جوان خسته بکرد و بگفت من اکنون برترین هدیه­ی جهان را ارمغان تو می­کنم تا به پیش یارانت که برگردی تهی­دست نباشی و سربلند باشی و تورا از برای ارمغانت به جاهِ پیشاهنگی همی رسانند؛  اما چون پیشاپیشِ دیگر امشاسپندان به راه افتی بدان و آگاه باش که آن­چه تورا به پیش­قراولی گماشته تحفه­ی من بوده، پس دیگران را از همین تحفه ببخش تا آن­ها نیز بهاری کنند؛ و اما این که تو را ارمغان دهم ­ دلِ خوش است. و هرکه را دل خوش باشد جوان باشد هرچند چونان من گیس از دست جور زمان سپید گردانده باشد. آن گاه لب بر پیشانی و دست بر سینه­ی واپسینِِ امشاسپندان بنهاد. با آن، بهار را توانی دوباره به زانوان درآمد و خسته­گی­ی راه از جانش رخت ببست و دوباره جهانِ جانش راه جوان شدن بگرفت.

بهارِ جوان، چون به هدف خویش دست یازیده بود، دور ماندنِ بیش­تر از یاران و دیار را روا ندانست، پس به رسم سپاس بر دستان پیر بوسه زد و آهنگ مرکب خویش بکرد. چون به مادیان کهر رسید اورا سیراب و آماده یافت. پا در رکاب کرد و رو جانب خانه بنهاد.

بهارِ دل خوش که راه آمده را به روزان و شبان طی کرده بود، گویی بر نشسته بر بال باد، رفتنا را به آنی برفت . چون به دیار خویش رسید، از درِ بارگاه امشاسپندان به درآمد و درود بگفت. زمستان و خزان و تموز را دل­مرده و خسته یافت که تهی دست به خانه باز آمده بودند. پس آستان ادب بوسید و راز سفر بگفت و بر پیشانی­ی چهار امشاسپند بوسه همی­زد. بوسه­ی بهار دلِ همه­ی امشاسپندان را خوش بکرد و خسته­گی­ی تهی­دست از سفر بارآمدن از تن­شان بسترد. آنان که حال را چنین خوش دیدند، زبان به اعتراف بگشودند که: "راستی که زیباترینِ چیزها را تو آورده­یی"، پس او را بر تخت برنشاندند و بفرمودندش تا کلاه سروری بر سر نهد و خود  به دنباله­روی­ی با او، دستش را بفشردند. پس از او خواستند تا سه تن از فرزندانش را هم­راه و هم رکاب  ويژه­ی خود کند تا سرِ روزان و ماهان شوند و در گرداندن جهان سرِ دیگر امشاسپندان باشند. بهار اجابت کرد و فروردین و اردی­بهشت و خرداد را  پیش قراول ماهان کرد و روزِ بر تخت نشستنِ بهار و آغاز گرداندنِ جهان را نوروز یخواند. از آن پس، سال، هرسال به زادروز بهار که می­رسد نو می­شود و روز نو، آغاز ماهِ نو و فصل نو نیز باشد و سرِ سال باشد از پس خفتنی که میراث زمستان بوده است.  

امشاسپندان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد.

Jump to: ناوبری, جستجو 

در جهان بيني ايران باستان هرمزد خداي برتر است و اهريمن در برابر اونه .
در رديف بعدي امشاسپندان قرار دارند كه 6 تا هستند و در برابر اونها كماره ديوان ( kamare divan ) به همين تعداد .
بعد از اونها ايزدان و در برابرشون ديوان .
در رده بعدي دروج ها ( دروغ ها ) كه ديوهاي كوچك يا بچه ديو به شمار مي آيند .
نكته 1 - اسم پيامبر دروغ پرستان " گرهما " ( grahma ) است .
نكته 2 - ديو غيبت بدترين ديو در جهان بيني ايرانه و حتي برخلاف دروج هاي ديگه از عقب ( يعني پس پسكي ) راه ميره .
امشاسپندان در جهان مينوي تعريف شده اند ، در واقع از اهورامزدا به وجود آمده اند و در جهان مادي وظايفي بر عهده دارن

امشاسپندان كه بازشناساننده هاي وجود اهورامزدا هستند.اين واژه به معني جاودانان پاك يا مقدسان بي مرگ است كه از دو جز امشه به معني جاوداني و بي مرگ و سپنته به معني پاك و مقدس تشكيل شده است. امشاسپندان شش فروزه اهورامزدا هستند كه هر كدام داراي مفهومي است كه بخشي از عظمت خداوند يكتا را به آدمي می‌‌شناسانند و با شناخت و پيروي از اين مفاهيم می‌توان اهورا مزدا را درك كرد. شش امشاسپندان عبارت‌اند از:

1- وهمن يا وهومن : به معني نيك انديشي

2- اشه وهيشته(ارديبهشت): به معني بهترين راستي

3- خشتره وييريه(شهريور): شهرياري و فرمانروايي بر خويشتن

4- سپنته آرميتي: به معني عشق، مهر و فروتني

5- هيوروتات(خرداد): به معني رسايي و كمال

6- امرتات(امرداد): به معني بي مرگي و جاودانگي

لازم به ذكر است كه در برخي از ادبيات ديني،امشاسپندان در جهان مادي داراي نقشي به عنوان نگهبان شش گروه از آفريده هاي جهان هستند:وهمن نگهبان جانوران سودمند،اشه وهيشه نگهبان آتش،خشتره وييريه نگهبان فلزات، سپنته آرميتي نگهبان زمين،هيوروتات نگهبان آب، امرتات نگهبان گياهان. 

هر يك از "سين" هاي سفره هفت سين نماد چه چيزی هستند ؟

نوروز بزرگترين جشن ملى ايرانيان سابقه اى هزاران ساله دارد. از گذشته هاى دور آريايى هاى ساكن در فلات ايران روز اول سال و آغاز بهار را به برگزارى مراسم ويژه و توأم با سرور و شادمانى اختصاص مى دادند. برخى پژوهشگران ، ريشه تاريخى اين جشن را به »جمشيد پيشدادى» نسبت مى دهند و نوروز را »نوروز جمشيدى» مى خوانند.

اين گروه معتقدند كه جمشيدشاه بعداز يك سلسله اصلاحات اجتماعى بر تخت زرين نشست و فاصله بين دماوند تا بابل را در يك روز پيمود و آن روز (روز هرمزد) از فروردين ماه بود. چون مردم اين شگفتى از وى بديدند جشن گرفتند و آن روز را »نوروز» خواندند. اما عاملى كه »نوروز» را از ديگر جشن هاى ايران باستان جدا كرد و باعث ماندگارى آن تا امروز شد، «فلسفه وجودى نوروز» است: زايش و نوشدنى كه همزمان با سال جديد در طبيعت هم ديده مى شود.

دكتر ميرزايى جامعه شناس در اين باره مى گويد: «يكى از نمودهاى زندگى جمعى، برگزارى جشن ها و آيين هاى گروهى است، گردهم آمدن هايى كه به نيت نيايش و شكرگزارى و يا سرور و شادمانى شكل مى گيرن. برهمين اساس جشن‌ها و آيين‌هاى جامعه ايران را هم مى توان به سه گروه عمده تقسيم بندى كرد: جشن ها و مناسبت‌هاى دينى و مذهبى - جشن هاى ملى و قهرمانى و جشن هاى باستانى و اسطوره‌اى. جامعه ايران در گذشته به شادى به عنوان عنصر نيرو دهنده به روان انسان، توجه ويژه‌اى داشتند. آنها براساس آيين زرتشتى خود چهار جشن بزرگ و ويژه تيرگان ، مهرگان ، سده و اسپندگان را همراه با شادى و سرور و نيايش برگزار مى كردند.

دراين بين نوروز بنا به اصل تازگى بخشيدن به طبيعت و روح انسان همچنان پايدار ماند. گرچه باتوجه به قانون تغيير پديده هاى فرهنگى ، نوروز هم ناگزير نسبت به گذشته با دگرگونى هايى همراه است.

به هرحال در آيين‌هاى باستانى ايران براى هر جشن «خوانى» گسترده مى‌شد كه داراى انواع خوراكى‌ها بود. خوان نوروزى «هفت سين» نام داشت و مى‌بايست از بقيه خوانها رنگين تر باشد.

اين سفره مــعــمـولاً چـندســاعــت مانــده به زمان تـــحويل ســـــال نو آمـــاده بود و بر صفحه اى بلندتر از سطح زمين چيده مى شد. همچنين ميزدپان (MAYZADPAN) به منظور پخش كردن خوراكى‌ها در كنار سفره گماشته مى‌شد. اين خوان نوروزى برپايه عدد مقدس هفت بنا شده بود. توران شهريارى، سخنران جامعه زرتشتى معتقد است: «تقدس عدد هفت از آيين مهر يا ميتراست و به سالهاى دور باز مى گردد. در اين آيين هفت مرحله وجود داشت براى اينكه انسان به مقام عالى و آسمانى برسد. پس عدد هفت از پيش از زرتشت براى انسان عزيز بوده و در آيين هاى مختلف و به نمادهاى گوناگون ديده مى شود، مانند هفت آسمان، هفت دريا، هفت گياه و...» همچنين اسناد تاريخى از برپايى سفره هفت سين به ياد هفت امشاسپندان خبر مى دهند؛ طبق اين اسناد، هفت امشاسپندان مقدس عبارت بودند از:

اهورامزدا(به معنى سرور دانا)، و هومن (انديشه نيك ) ، ارديبهشت (پاكى وراستى )، شهريور (شهريارى آرزو شده با كشور جاودانى )، سپندارمزد (عشق و پارسايى ) ، خرداد (رسايى و كمال ) و امرداد (نگهبان گياهان).

اما در بسيارى از منابع تاريخى آمده است كه «هفت سين» نخست «هفت شين» بوده و بعدها به اين نام تغيير يافته است.

شمع، شراب ، شيرينى ، شهد (عسل) ، شمشاد، شربت و شقايق يا شاخه نبات، اجزاى تشكيل دهنده سفره هفت شين بودند. برخى ديگر به وجود «هفت چين» در ايران پيش از اسلام اعتقاد دارند. سخنران جامعه زرتشتى در اين باره مى گويد: «در زمان هخامنشيان در نوروز به روى هفت ظرف چينى غذا مى‌گذاشتند كه به آن هفت چين يا هفت چيدنى مى گفتند.

بعدها در زمان ساسانيان هفت شين رسم متداول مردم ايران شد و شمشاد در كنار بقيه شين هاى نوروزى، به نشانه سبزى و جاودانگى برسر سفره قرارگرفت. بعد از سقوط ساسانيان وقتى كه مردم ايران اسلام را پذيرفتند، سعى كردند كه سنت‌ها و آيين‌هاى باستانى خود را هم حفظ كنند.

به همين دليل، چون در دين اسلام «شراب» حرام اعلام شده بود، آنها، خواهر و همزاد شراب را كه »سركه» مى شد انتخاب كردند و اينگونه شين به سين تغيير پيداكرد.»
البته در اين‌باره تعابير مختلفى وجوددارد. چنانچه در كتاب فرورى آمده است: كه در روزگار ساسانيان، قابهاى زيباى منقوش و گرانبها از جنس كانولين، از چين به ايران وارد مى‌شد. يكى از كالاهاى مهم بازرگانى چين و ايران همين ظرف‌هايى بود كه بعدها به نام كشورى كه از آن آمده بودند «چينى» نام گذارى شد و به گويشى ديگر به شكل سينى و به صورت معرب «سينى» در ايران رواج يافتند. به هرروى خوراكى‌هاى خاصى بر سفره هفت سين مى‌نشينند كه عبارتند از: سيب، سركه، سمنو، سماق، سير، سنجد و سبزى (سبزه)

خوراكى هايى كه به نيت هاى گوناگون انتخاب شده اند:

سمنو: نماد زايش و بارورى گياهان است و از جوانه هاى تازه رسيده گندم تهيه مى شود.

سيب: هم نماد بارورى است و زايش. درگذشته سيب را درخم هاى ويژه اى نگهدارى مى كردند و قبل از نوروز به همديگر هديه مى دادند.

مى گويند كه سيب با زايش هم نسبت دارد، بدين صورت كه اغلب درويشى سيبى را از وسط نصف مى كرد و نيمى از آن را به زن و نيم ديگر را به شوهر مى داد و به اين ترتيب مرد از عقيم بودن و زن از نازايى رها مى شد.

سنجد: نماد عشق و دلباختگى است و از مقدمات اصلى تولدو زايندگى. عده اى عقيده دارند كه بوى برگ و شكوفه درخت سنجد محرك عشق است!

سبزه: نماد شادابى و سرسبزى و نشانگر زندگى بشر و پيوند او با طبيعت است.
درگذشته سبزه ها را به تعداد هفت يا دوازده كه شمار مقدس برج هاست در قاب هاى گرانبها سبز مى كردند. در دوران باستان دركاخ پادشاهان ۲۰ روز پيش ازنوروز دوازده ستون را از خشت خام برمى آوردند و بر هريك از آنها يكى از غلات را مى كاشتند و خوب روييدن هريك را به فال نيك مى گرفتند و برآن بودند كه آن دانه درآن سال پربار خواهدبود. در روز ششم فروردين آنها را مى چيدند و به نشانه بركت و بارورى در تالارها پخش مى كردند.

سماق و سير نماد چاشنى و محرك شادى در زندگى به شمار مى روند. اما غير از اين گياهان و ميوه هاى سفره نشين، خوان نوروزى اجزاى ديگرى هم داشته است: دراين ميان « تخم مرغ» نماد زايش و آفرينش است و نشانه اى از نطفه و نژاد. «آينه» نماد روشنايى است و حتماً بايد در بالاى سفره جاى بگيرد. «آب و ماهى» نشانه بركت در زندگى هستند. ماهى به عنوان نشانه اسفندماه بر سفره گذاشته مى شود.

و «سكه» كه نمادى از امشاسپند شهريور (نگهبان فلزات) است و به نيت بركت و درآمد زياد انتخاب شده است.

شاخه هاى سرو، دانه هاى انار، گل بيدمشك، شير نارنج، نان و پنير، شمعدان و... را هم مى توان جزو اجزاى ديگر سفره هفت سين دانست. «كتاب مقدس» هم يكى از پايه هاى اصلى خوان نوروزى است و براساس آن هرخانواده اى به تناسب مذهب خود، كتاب مقدسى را كه قبول دارد بر سفره مى گذارد.

چنانچه مسلمانان قرآن، زرتشتيان اوستا و كليميان تورات را بر بالاى سفره‌هايشان جاى مى‌دهند. بر سر سفره زرتشتيان دركنار اسپند و سنجد، « آويشن» هم ديده مى شود كه به گفته موبد فيروزگرى خاصيت ضدعفونى كننده و دارويى دارد و به نيت سلامتى و بيشتر به حالت تبريك بر سر سفره گذاشته مى شود.

در هرصورت او پيروز است و نامش خجسته است و از نزد خدا مى آيد و خواهان نيك‌بختى است و با تندرستى و گوارايى وارد شده است و سال نو را به همراه آورده است! 

امرداد نام ششمين و به عبارتي هفتمين و آخرين امشاسپندان است . در آئين زرتشت ، خرداد و امرداد ، امشاسپندان “كمال” و “دوام” در جهان مينوي و پرستاران آب و گياه در جهان خاكي ، همواره در كنار هم جاي دارند. واژه امرداد كه اوستايي آن “امرتات” ameretat است ، از سه بخش درست شده است : “ا+ مر+ تات”. بخش نخست پيشوند نفي است ؛ بخش دو، از ريشه مصدري “مر” mar به معني “مرگ” است و جزء سوم پسوند “تات” است به معناي “كاملي” ، “رسايي” و “سالمي” . بنابراين “امرتات” (امرداد=مرداد) يعني بي مرگي (ناميرايي=جاودانگي=دوام جاودان) .
اين نام در اوستا، به ويژه گاتها صفتي است از براي اهورامزدا، يعني مظهر زوال ناپذيري و پايندگي خداوند است . اما در جهان خاكي نگهباني و سرپرستي گياه و رستني با وي مي باشد.
روز هفتم هر ماه ، امرداد نام دارد و مطابق معمول روز هفتم از ماه امرداد، جشن امردادگان برگزار مي شد كه در دوران باستان و عصر ساساني و پس از آن مراسم و آدابي در دشت و فضاي باز انجام مي شد. موبد اردشير آذرگشسب مي نويسد كه چون امرداد ، فرشته جاوداني و بي مرگي است و در عالم جسماني نگهبان نباتات و روييدنيها مي باشد، مي توانيم به حدس قريب به يقين بگوييم كه پدران ما در اين روز به باغها و مزارع خرم و دل نشين دور از محوطه شهر مي رفتند و طي مراسمي اين جشن را با شادي و سرور در هواي صاف و در دامن طبيعت برگزار مي كردند.  

آب در اساطیر ایران باستان 

آب یکی از مقدس ترین عناصر طبیعی نزد ایرانیان باستان به شمار می رفته است. بر طبق باورهای اساطیری ایرانیان باستان، آب در گاهنبار دوم، از گاهنبارهای ششگانه آفرینش، آفریده شده است و زمان آفرینش آن میانه تیر ماه بوده است. بر طبق این باورها، آفرینش آب پس از آفرینش آسمان و پیش از آفرینش سایر موجودات صورت پذیرفته است: 

« و نخستین چیزی که قبل از جانوران آفرید، آب بود و آسمان. خدا بر آب بود و چون خواست که خلق را بیافریند، از آن بخاری بیرون آورد و بخار بالای آب برآمد و آن را آسمان نامید.آن گاه آب را بخشکانید و آن را زمین کرد. آن گاه زمین را بشکافت و هفت زمین کرد...» 

 مطابق اساطیر ایران باستان،« خرداد» یکی از مینویان است که از آفرینش گیتی آب را به خویش پذیرفت.سپس آن را به « تیر» که  «تشتر» بود سپرد و تشتر به یاری فروردین که فروهر پرهیزگاران است، آب را به مینویی به باد سپرد، باد هم آن را به نیکویی به کشورها راهبر شد و از طریق آسمان آن را به همه جا رساند و با افزار ابر، بر جهان بباراند.

ایرانیان باستان بر این باور بودند که قطرات باران را ایزد تشتر ( تیشتریه) ساخت و باد آن ها را به یک سو برد تا از آن دریای گیهانی   ( فراخکرد)، وروکشه، یا دریای بی انتها را تشکیل دهد که آن سوی قله البرز قرار دارد. این دریا چنان وسیع بوده است که هزاران دریاچه را در بر می گرفته است و این دریاچه ها چشمه های ایزدبانو اناهیتا بوده اند. در میان این دریا دو درخت قرار دارد: درخت « در بر دارنده همه تخم ها» که از آن همه درختان منشعب می شوند، و درخت« گوکرنه» یا «هوم سفید» که همه مردمان اکسیر جاودانگی را در هنگام بازسازی جهان از آن دریافت می دارند.

 پس از آن سه دریای بزرگ و بیست دریای کوچک تشکیل شد. دو رودخانه در زمین جاری شدند. یکی از شمال به سوی باختر روان شد و دیگری از شمال به سوی خاور جاری گشت، و هر دو این رود ها پس از این که دو انتهای زمین را پیمودند، سرانجام به دریای گیهانی ریختند و در آن درهم  آمیختند.

 ایرانیان باستان آب را یکی از ایزدان مقدس می شمردند و او را تقدیس و تکریم می کردند. نقش آفرینندگی و زایایی آب از روزگاران کهن برای ایرانیان باستان شناخته شده بود و در اوستا، بارها به این نقش و اهمیت و تقدس آب اشاره شده است. در « آبان یشت»  و «تیریشت» در باره اهمیت و احترام آب، بحث شده است و آب موجودی مقدس و قابل نیایش معرفی شده است.« آناهیتا» نیز به عنوان ایزدبانوی آب و باروری و پاکیزگی، بارها و به مناسبت های مختلف ستوده  و تکریم شده است.

ایرانیان باستان آب جاری را مقدس می شمردند و به هیچ وجه آن را نمی آلودند و در تمیز نگاه داشتن آن دقت و وتوجه خاصی به کار می بردند. هم چنین با انجام مراسم ویژه ای، به مناسبت های خاص، برای آب قربانی می کرده و نثار می داده اند. به این منظور گودالی کنار آب- رود یا دریا یا سرچشمه آب- می کنده اند و قربانی را در آن جا خون می ریختند تا خونش آب را آلوده نکند.

ابوریحان در آثار الباقیه می نویسد که: 

«روز یازدهم ( اسفند) روز خور است که اول گهنبار دوم باشد و آخر آن روز دیبمهر است که مدیوشم گاه نام دارد و در این روز بود که خداوند آب را آفرید.» 

هشتمین ماه سال، و دهمین روز هر ماه، به نام عنصر حیاتی و مقدس آب، « آبان» نام گذاری شده است. « - ان» در انتهای این واژه نه نشانه نسبت، که نشانه جمع است و آبن به مفهوم آب ها می باشد. نزد ایرانیان باستان، عنصر آب دو فرشته نگهبان داشته است، یکی « ایم ناپات» و دیگری « اناهیتا» که به عنوان فرشته مخصوص آب از ارزش و اعتبار ویژه ای برخوردار، و بسیار مقدس و مکرم بوده است. در « آبان یشت» در باره شکوه و جلال و تقدس آن به تفصیل بحث شده است.

نام کامل این فرشته « اردویسور اناهیتا» بوده است و معنای این نام، رود توانای پاکیزه، یا آب های نیرومند بی آلایش است.اردوی هم نام رودی است افسانه ای هم به مفهوم پر برکت و حاصل خیز است. سورا به معنی نیرومند است و اناهیتا به معنی پاکیزه. اناهیتا فرشته نگهبان عنصر آب است. این نام در ادبیات فارسی به صورت های گوناگون، از جمله، ناهید، ناهد، ناهده، ناهیده و ناهی ثبت شده است. هم چنین در فارسی، ناهید(اناهیتا) نام دیگری برای ستاره زهره است. بخشی  از « آبان یشت» که یکی از بلند ترین یشت های اوستا است، به توصیف و ستایش اناهیتا اختصاص یافته است. بخش دیگر به ذکر پادشاهان و پهلوانانی می پردازد که برای اناهیتا قربانی داده اند و او را گرامی داشته اند. قطعه دیگری هم در ستایش اناهیتا هست که نامش « آبان نیایش» است. در اوستا این ایزد بانو به صورت دوشیزه ای بسیار زیبا و بلند بالا و پری پیکر، نیرومند و درخشان، پاک و آزاده وصف شده است. اناهیتا، مطابق توصیف اوستا، تن پوشی زرین به بر دارد و در دستش دست آویزهای گرانبها و بر گوشش گوشواره های زرین و بر گردنش سینه آویزی از گوهر ناب آویزان است و بر سرش تاج زرین هشت پر هزار ستاره، آراسته به صد ستاره و زیورهای شایگان گران بها و درخشان نمایان است. این توصیف های روشن و گویا نشان دهنده این واقعیت است که از زمان های باستان، تندیس های این ایزدبانو در آیین های نیایش و پرستش او به کار می رفته است. اناهیتا ایزد بانوی محبوب بسیاری از سرزمین ها از غرب ایران باستان تا ارمنستان و اناتولی، و از بابل و دمشق تا سارد و شوش، بوده و در سراسر این مناطق معبد های بسیاری برای نیایش و عبادت او برپا بوده است.

اناهیتا حامی عشق پاک و بی پیرایه است که اساس پیمان همسری و تشکیل خانواده های سالم و پاک نهاد است. او از عشق پاک در برابر شهوات آلوده، و از خانواده پاک در برابر بی بند و باری، هرزگی و پتیارگی دفاع می کند و نگهبان و پاسدار شرافت و پاک روانی و بی آلایشی است.

اناهیتا سرچشمه همه آب های روی زمین است. او سرچشمه و مایه  همه ثمربخشی و  باروری هاست؛ نطفه همه نران را پاک می گرداند، بطن همه مادگان را تطهیر می کند و شیر را در پستان مادران پاک می سازد. در حالی که در جایگاه آسمانی خود، در میان ستارگان، قرار دارد، سرچشمه دریای گیهانی است. اناهیتا بر گردونه ای سوار است که آن را چهار اسب نر می برند و این چهار اسب عبارتند از باد، باران، ابر و تگرگ. برای پیروزی بر دیوان و دشمنان باید از او یاری خواست. هرمزد او را می ستاید. هوشنگ، جمشید، اژی دهاگ، فریدون، گرشاسب، افراسیاب، کاوس و دیگران به درگاه او قربانی می کنند و برآمدن نیازهای خود را از او می خواهند.

« آبان» در واژه نامه بندهش، یکی از امشاسپندان و از خویشان نیلوفر و ایزد حامی زمین و همکار سپندارمذ معرفی شده است. هم چنین « آبان فره» را به مفهوم دارنده فره آب ها ، به عنوان لقب اناهیتا به کار رفته است. بر طبق این نمادها و نشانه ها، در اساطیر ایران باستان، آبان با اناهیتا و آب و نیلوفر، به مفهوم نشانه و رمز آفرینش و پاکی و شفافیت و بی آلایشی، پیوند عمیق و ناگسستنی معنوی و باطنی دارد.

در ایران باستان در آبان روز از ماه آبان که روز دهم آبان ماه بود جشنی سرورآمیز بر پای می داشتند که آن را « آبانگان» می نامیدند و در طی این جشن یکی از مراسم مهم نوشیدن شراب فراوان بوده است. مهم ترین حوادث اساطیری که در روز« آبانگان» روی داده است، بر طبق روایت ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه، این ها هستند: 

« در این روز زو پسر تهماسب به شاهی رسید و مردمان را به حفر انهار و تعمیر آن امر کرد و در این روز به کشورهای هفت گانه خبر رسید که فریدون بیوراسب را اسیر کرده و به سلطنت رسیده و مردم را امر کرده که دوباره خانه ها و اهل خود را مالک شوند و خود را کدخدا بنامند یعنی صاحب خانه و خود او نیز به خانه و خانواده خود فرمانروا شد و شروع به امر و نهی و گیر و دار نمود.» 

روایت دیگری که در بیان اهمیت تاریخی و اساطیری این روز یاد کرده اند این است که چون مدت هشت سال در ایران باران نبارید و خشکسالی سخت پیش امد و مردم بسیاری تلف شدند و خیلی ها مجبور به ترک شهر و دیار شدند، سرانجام با قربانی کردن های بسیار و نیایش های فراوان نثار درگاه اناهیتا، در روز آبانگان باران شروع به باریدن کرد و به همبن دلیل از آن تاریخ ایرانیان باستان، این روز را چونان عیدی بزرگ جشن می گیرند و مراسم نیایش و گرامیداشت اناهیتا را برگزار می کنند. 

سنت ها و باورهای مربوط به تقدس و ارجمندی آب هنوز هم میان ایرانیان وجود دارد و در آداب و رسوم و اعتقادات آن ها پابرجاست. در مراسم عروسی، رسم بوده که بر سر عروس آب می ریخته اند، هم چنین پیش از پیمان زناشویی بستن رسم بوده که عروس و داماد به یکدیگر در کاسه ای آب نگاه کنند و سپس هر دو از آن بنوشند. آب ریختن پشت پای مسافران و در ظرف آب به دنبال گمشده ها گشتن از دیگر رسوم مربوط به تقدس و کرامت آب است.

اعتقاد زردشت « بخش نخست »

زردشت جهان را ساخته و پرداخته اهورا مزدا مي داند او مي گويد اهورا مزدا دو مينو ساخت يکي سپنتا مينو و ديگري انگره مينو ، سپنتا مينو ، مينوي مقدس و پاک است و هرکس که راستي را انتخاب کند در اين مينو قرار خواهد گرفت اما در مقابل انگره مينو قرار گرفته که مينو و جايگاه اشخاصي است که بدي و دروغ را در اين دنيا انتخاب مي کنند . اما در زمان ساسانيان که دين زردشتي دستخوش تغييرات شد اهورا مزدا که جايگاهش سپنتا مينوست با خود سپنتا مينو اشتباه گرفته شد و گفته شد که سپنتا مينو ( اهورا مزدا ) در مقابل اهريمن که جايگاهش انگره مينوست قرار دارد . برطبق اين تغييرات که توسط مغ ها در زمان ساسانيان صورت گرفت دنيا زاييده دو بن دانسته شد " بن نيکي " و " بن بدي " .  البته همين ثنويت در دين باعث شد که زردشتي در مقابل ادياني که به يک خداي واحد اعتقاد دارند دچار سستي و کاستي شود که در زمان ساسانيان باعث شد زروانيسم ايجاد شود . اما بر اساس اين ثنويت در راس جهان نيکي هرمزد و در راس جهان بدي اهريمن قرار گرفت .  هرمزد و اهريمن هرکدام دستياراني دارند . اين دستياران به دو دسته تقسيم مي شوند . نخستين دسته از دستياران هرمزد را امشاسپندان و نخستين دسته از دستياران اهريمن را کماريکان ديوان ( ديوان بزرگ ) تشکيل مي دهند . پس از امشاسپندان ، ايزدان و پس از کماريکان ديوان ، ديوان قرار دارند .

امشاسپند به معني مقدس بي مرگ است . تعداد امشاسپندان با خود هرمزد هفت  است . تعداد کماريکان ديوان هم با خود اهريمن هفت تاست . ايزدان و ديوان شماري چند برابر ديوان و امشاسپندان دارند .

نام امشاسپندان

1.   خرداد             :   کمال و رسايي اهورا  ----------------------  نگهبان آب

2.   ارديبهشت     :   راستي و پاکي اهورا  ------------------------  نگهبان آتش

3.   امرداد           :   جاودانگي و بي مرگي اهورا  ----------------  نگهبان گياهان

4.   بهمن            :   انديشه نيک و خرد اهورا ---------------------  آموختن گفتار به انسان

5.  شهريور            :   شهرياري و توانايي اهورا  ------------------  نگهبان فلزها و بينوايان

6.   اسفندارمذ  ( سپندارمذ )  :   دوستداري و بردباري اهورا  ---  نگهبان زمين

زردشت معتقد بود که در ابتداي هر هزاره يک منجي يا رهايي بخش به ياري مردم مي آيد و ريشه ظلم و دروغ را مي خشکانند . اين 3 منجي که در اوستا از آنان نام برده شده عبارتند از :

Soshans  به معناي  تجسم راستي است و با لقب سوشيانس  يا سوشيانت  در اوستا   Saoshyant نام برده شده و در پهلوي  Astvat-ereta خوانده مي شود .

Ushidar   به معناي  پروراننده‌ي راستي است در اوستا Ukhshyat-ereta ناميده شده است .

 اوشيدرماه  به معناي   پروراننده‌ي نماز است در اوستا Ukhshyat-nemah  خوانده شده .

گفته مي‌شود كه اين سه موعود، هر يك در ابتداي هزاره‌اي، از نطفه‌ي زرتشت كه در بن درياچه‌ي كيانسه ( هامون ) محفوظ است و هر بار، دوشيزه‌اي خاص با آب‌تني كردن در آن، بارور مي‌شود، زاده شده و در زمان خود، براي شكست دروغ و پيروزي راستي، خواهند كوشيد .

در اسطوره‌هاي متأخر مزدايي ، ابعاد انگاره‌ي موعود شناختي مزدايي گسترده شده و نام موعودها و منجيان فراواني به ميان مي‌آيد. البته افزوني شمار موعودها در روايات مزدايي اين دوره ، سواي اين كه برآمده از جايگاه مهم و بنيادين اصول فرجام شناختي و موعود شناختي در اين دين است ، حاصل فشارها و تنگناهاي وارد به جامعه‌ي زرتشتي در اثناي هجوم مقدونيان و سپس تازيان ، و اميد و انتظار زرتشتيان به رهايي هر چه زودتر از اين اوضاع دشوار بوده است. اين موعودها در روايات زرتشتي بر دو گروه‌اند ؛

دسته‌ي نخست شامل پهلوانان و مقدساني هستند كه در گذشته‌ي دور مي‌زيستند و سپس جاودانه شدند و هر كدام در جايي پنهان‌اند تا در زمان مقرر، خود را آشكار كنند و با ياري رساندن به سوشيانس ، براي پيروزي راستي بكوشند مانند: پشوتن پسر ويشتاسپ در كنگ دژ؛ اغريرث در سغد؛ فردخشت در دشت پيشانسه؛ اوروتت نر پسر زرتشت در ور جمكرد؛ نرسي برادر جمشيد؛ توس؛ گيو پسر گودرز و …

 گروه دوم، موعودهايي هستند كه پيش از اين وجود نداشته‌اند بلكه هر كدام در زمان مقرر زاده مي‌شوند  مانند اوشيدر، اوشيدرماه، سوشيانس و كي‌بهرام ورجاوند. بدين ترتيب و در مجموع ، غالب متون مزدايي چنين روايت مي‌كنند كه در آستانه‌ي هزارمين سال پس از زرتشت ، نخست كي‌بهرام از هندوستان (يا افغانستان) و پشوتن - پسر ويشتاسپ - از كنگ دژ برآمده و پادشاهي و دين زرتشتي را استوار مي‌سازند تا آن كه در آغاز هزاره‌، اوشيدر پديدار مي‌شود و رهبري دين را مي‌پذيرد و پس از ديدار با اورمزد، به عنوان معجزه، خورشيد را ده شبانه‌روز در اوج آسمان متوقف مي‌كند و صلح و آشتي و خرمي را در زمين مي‌گسترد. پس از پايان يافتن هزاره‌ي اوشيدر، ديوي به نام ملكوس (Malkus) پديدار مي‌شود و زمين را دچار باران و توفاني سهم‌گين مي‌كند آن گونه كه بسياري از مردم و جانوران نابود مي‌شوند. براي جبران اين تلفات ، از ورِ جم ‌كرد  دژ زير زميني جمشيد مردمان و جانوران بسياري رهسپار سكونت بر زمين مي‌شوند. در ابتداي هزاره‌ي بعد، اوشيدرماه بر مي‌آيد و بيست شبانه‌روز خورشيد را در اوج آسمان مي‌ايستاند و نيكي‌ها و خرمي‌هاي بسياري را در زمين آشكار مي‌سازد و گروهي از موجودات اهريمني را نابود مي‌كند. نزديك به پايان هزاره‌ي اوشيدرماه ، ضحاك از بند خود در كوه دماوند رها مي‌گردد و بسياري از آفريدگان را تباه مي‌كند ، تا آن كه گرشاسپ (سام) برانگيخته مي‌شود و ضحاك را به ضربه‌ي گرز خود ، مي‌كشد و گيتي را از زيان‌كاري وي مي‌رهاند. در آغاز هزاره‌ي سوم پس از زرتشت، سوشيانس برمي‌آيد و پس از ديدار با اورمزد، خورشيد را سي شبانه‌روز در اوج آسمان متوقف مي‌كند. در زمان او، كي‌خسرو پديدار مي‌شود و پادشاهي گيتي و دين‌گستري را به دست مي‌گيرد تا آن كه رستاخيز مردگان آغاز شود . 

اهورا مزدا


واژه ای که زرتشت در اوستا (گاتاها) برای خدای یگانه به کار برده اهورامزدا است. در آغاز بیشتر نیایشها این عبارت به چشم می خورد: «خشنوتره اهورهه مزدا» یعنی به خشنودی اهورامزدا. در گاتاها گاهی اهورامزدا جدا از هم بکار رفته است؛ مثلاً در یسنای ۲۸ بند اول، مزدا آمده است. در بند هشتم همین یسن ابتدا اهورا و پس از چندین کلمه فاصله، مزدا آمده است. در بند ششم برعکس اول مزدا و پس از چند جمله، اهورا دیده می شود. در بند دوم مزدا-اهورا به کار برده شده است. در سراسر گاتاها هر جا، این دو واژه با هم آمده است، مزدا مقدم بر اهورا است. در یسنا ۲۸ بند اول زرتشت می گوید: « ای «مزدا» ! بهنگام نيايش با دستهای بر افراشته برای همه آفرينش سپند مينو خواستار رامش و پناه و شادمانيم».
چرا گاهی نام مزدا مقدم بر اهورا آمده و گاهی برعکس. و دیگر اینکه اردیبهشت و خورداد و امرداد و دیگر نامها چیستند یا کیستند که زرتشت به ستایش آنها می پردازد.



در سایر بخشهای اوستا بر عکس گاتاها هر جا که این دو واژه با هم آمده، اهورا مقدم بر مزدا است البته در بعضی قسمتهای اوستا نیز مزدا اهورا آمده است. در سنگ نوشته های میخی نیز بیشتر اهورا مقدم بر مزدا می باشد. مسئله ی مهمی که هنگام خواندن گاتها ممکنست ذهن پژوهشگر را بخود مشغول کند اینست که چرا گاهی نام مزدا مقدم بر اهورا آمده و گاهی برعکس. و دیگر اینکه اردیبهشت و خورداد و امرداد و دیگر نامها چیستند یا کیستند که زرتشت به ستایش آنها می پردازد. پاسخ پرسش نخست را بعدتر خواهم داد اما در مورد پاسخ دوم ، یک دیدگاه اینست که آنها همان امشاسپندان و مقدسان بی مرگ هستند که بنوعی در حکم فرشتگانند در ادیان دیگر. اما بدیدگاه من این مسئله در اثر بدفهمی در ترجمه متون اوستایی و خوانش متن امروزین گاتها پیش می اید و بی توجهی به شعر-گونه بودن و سرود بودن گاتهای ابتداییست که باعث چنین بدفهمی هایی میشود. در ادامه چند مورد مرتبط دیگر بآن را که لازمست توزیح میدهم و دوباره بحث را (که گمان نکنم در یک یادداشت بگنجد) پی می گیرم.
«مزدا» در بعضی بندهای گاتاها به معنی حافظه و به حافظه سپردن و به یاد داشتن است. این واژه در سانسکریت مذش، به معنی دانش و هوش می باشد. بنابراین وقتی که مزدا برای خدا به کار برده شده است از آن معنی هوشیار و آگاه و دانا برداشت کرده اند. پس اهورا مزدا به معنی سرور دانا است. اهورامزدا خالق و داور همه ی چیزهای مادی و مینوی است. او با اندیشیدن همه چیز را هستی می بخشد پس در واقع او از عدم می آفریند و با خود تنهاست. هستی کل، بهیچ روی بوسیله نیروهای اهریمنی محدود نمی شود و هیچ چیزی قدرت مقابله با او و توانایی محدود کردنش را ندارد. او یک بیکرانه ی مطلق است. البته پس از اشو زرتشت، اندیشه ی رویارویی و مقابله ی نیروهای اهریمنی با اهورا مزدا نیز بذهن برخی راه یافت و باعث کج روی ها و بد فهمی هایی در دین شد که یک پژوهشگر امروزی بهیچ روی نباید دوباره مرتکب این اشتباه فاحش در فهم اهورامزدا شود بلکه باید بتعریف های خود اشو زرتشت در گاتاها استناد اهورا مزدا ؛ «سپنته مینیو» یعنی مقدس ترین روان و خالق همه چیز است. وی همچنین «وهومنه» یعنی منش و اندیشه نیک و «اشه وهشته» یعنی بهترین حقیقت دادگری است.

کند. اهورا مزدا ؛ «سپنته مینیو» یعنی مقدس ترین روان و خالق همه چیز است. وی همچنین «وهومنه» یعنی منش و اندیشه نیک و «اشه وهشته» یعنی بهترین حقیقت دادگری است.



اهورامزدا خیرخواه بندگانش است و ستایش ایشان را می شنود. همچنین در یسنای ۴۴ آمده است که او خالق همه چیز است و همه چیز به او وابسته است. او همه چیز را می داند چراکه او «مزدا» است. زرتشت خدایش را می بیند و کلمات او را می شنود. او از خدا می خواهد تا با او سخن بگوید.


اهورا مزدا ؛ «سپنته مینیو» یعنی مقدس ترین روان و خالق همه چیز است. وی همچنین «وهومنه» یعنی منش و اندیشه نیک و «اشه وهشته» یعنی بهترین حقیقت دادگری است. وی «خشثره ویرنه» بگویش امروزی شهریور یعنی شهریاری و پادشاهیست که باید انتخاب و برگزیده شود. «سپنته آرمیتی» است یعنی پارسایی مقدس. «هورتات» بگویش امروزی خورداد، جامعیت و رسایی و «امرتات» جاودانگی و بی مرگی است. او «اشه» یعنی راستی و درستی و قانون ایزدی و پاکی است و ۱۰۸ بار در گاتاها تکرار شده است کلمه «اشو» نیز از همین ریشه است که تنها برای زرتشت بکار رفته که اشون ترین اشونان است. وهومنه مرکب از «وهو» و «منه» به معنی خوب منش می باشد. کلمه خوب فارسی و «وهو» اوستایی همریشه اند. منش با «منه» اوستایی از یک ریشه است. وهومنه را به نیک نهاد و یا پاک سرشت می‌توان ترجمه کرد. وهومنه و یا «وهیشتومنه» هر دو دارای یک معنی است و تقریباً ۱۳۰ بار در گاتاها تکرار شده است. خشتره یعنی کشور و توانایی و خسروی، کلمه شهر و شهریاری هر دو از خشتر اوستایی است. «آرمئتی» به معنای بردباری و فروتنی و مهر و اخلاص است. هئورتات یعنی رسایی و سلامت و عافیت. «أ» در امرتات از ادات نفی است و مرتات به معنای مرگ است و در مجموع به معنای بی مرگی و جاودانی است. این کلمات را به ترتیب اردیبهشت، بهمن، شهریور، سپندارمزد، خورداد و امرداد می گوییم. نزد زرتشتیان این شش کلمه علاوه بر اسم ماهها اسم شش روز از سی روز ماه در تقویم ایشان است. همه ی این کلمات از مجردات است و صفات اهورامزدا است و نه چیزی جدا ازو و دارای اختیار. البته بعدها این مسئله برای برخی باعث بدفهمی شد بطوریکه این شش صفت را از خداوند جدا کردند و انها را در نظامی بسته قرار دادند و بصورت فرشته در اوردند. مثل ملائکه در تورات، بطوریکه تفکیک این دو از هم بسیار مشکل است و در خواندن گاتاها (بدلیل ترجمه ای کسيکه به ضد دروغ پرست با زبان و اندیشه و دست، ستیزگی کند؛ خوشنودی مزدا اهورا را به جای آورد.

بودن آن از متون اوستایی) باید بسیار توجه داشت. کسيکه به ضد دروغ پرست با زبان و اندیشه و دست، ستیزگی کند؛ خوشنودی مزدا اهورا را به جای آورد.

ویل دورانت درباره صفات اهورامزدا با تکیه بر سخنان اشو زرتشت در گاتاها می گوید:


مقصود از این منش پاک، عقل انسانی نیست بلکه منظور حکمت الهی است، که تقریباً با لوگوس یا کلمه «الله» اختلافی ندارد و اهورامزدا آن را وسیله آفرینش کائنات قرار می دهد، زرتشت برای اهورا مزدا هفت جلوه یا هفت صفت بر می شمارد که عبارت است از: نور، منش پاک، راستی، قدرت، تقوا، خیر و فناناپذیری ولی پیروان وی چون به شرک و پرستیدن ربهای متعدد عادت داشتند، به این صفات رنگ اشخاص دادند و آنها را «امشاسپندان» یا قدیسان جاودانی نام نهادند و چنان معتقد شدند که این امشاسپندان زیر نظر اهورا مزدا جهان را می‌آفریند و بر آن تسلط دارند؛ به این ترتیب بود که یکتا پرستی عالی موسس این دین در میان مردم به صورت شرک درآمد؛ این کاری است که پیش از آن در دین مسیحی صورت گرفت. علاوه بر ارواح مقدس امشاسپندان، پارسیان به فرشتگان نیز معتقد بودند و چنان می پنداشتند که زن و مرد و خرد و کلان، فرشته نگاهبان خاصی برای خود دارد.


از نظر زرتشت تنها اهورامزدا شایسته پرستش است. همچنین در (یسنا ۳۳، بند ۲) می گوید: «کسی که به ضد دروغپرست با زبان و اندیشه و دست ستیزگی کند، خوشنودی مزدا اهورا را به جای آورد.» زرتشت عظمت و جبروت را مختص اهورامزدا می داند و او را آفریننده یکتا و خداوند توانا می داند. وی در یسنا ۴۴ با یک زبان شاعرانه سئوالاتی بنیادین را برای شناخت آفریدگار مطرح میکند:


«از تو می پرسم ای اهورامزدا! کیست پدر راستی؟ کیست نخستین کسی که راه سیر خورشید و ستاره بنمود؟ از کیست که ماه گاه تهی است و گاهی پر؟ کیست نگهدار زمین در پایین و سپهر در بالا؟ کیست آفریننده آب و گیاه؟ کیست که به باد و ابر تند روی آموخت؟ کیست آفریننده روشنایی سود بخش و تاریکی، کیست که خواب و بیداری آورد؟ کیست که بامداد و نیمروز و شب قرار داد و دینداران را به ادای فریضه گماشت؟ کیست آفریننده مهر و محبت آرمئتی؟ کیست که از روی دانش و خرد احترام پدر در دل اهورامزدا خالق و داور همه ی چیزهای مادی و مینوی است. او با اندیشیدن همه چیز را هستی می بخشد پس در واقع او از عدم می آفریند و با خود تنهاست.

پسر نهاد؟» اهورامزدا خالق و داور همه ی چیزهای مادی و مینوی است. او با اندیشیدن همه چیز را هستی می بخشد پس در واقع او از عدم می آفریند و با خود تنهاست.

پس از تمام این پرسشها زرتشت در پاسخ چنین می گوید: «من می کوشم ای مزدا، که تو را به توسط خرد مقدس آفریدگار کل به درستی بشناسم.» او میکوشد انجام کنش شناخت را به بهترین وسیله ی شناخت یعنی وهومنی به انجام رساند که اول بار از دست اهورا دریافت داشته است. پس از فهم مسئله، اشو زرتشت با درخواست فوری «وهومنه» اقرار به دین می کند و برآن میشود تا دشمن حقیقی دروغ و حامی قدرتمندی برای «اشه» باشد تا تعادل و خوشبختی در جهان حکمفرما شود.

از این رو، با توجه به سخنان زرتشت در گاتاها، می توان اذعان کرد که او، به خدایی يکتا و قادری مطلق که خالق همه چیز است اعتقاد داشت. یعنی زرتشت هم توحید ذاتی و هم توحید خالقی را باور داشت. 

ريشه اسطوره اي بهمن :

برابر نوشته هاي اوستا ، اهورامزدا داراي فروزه هاي نيك بيشمار است كه از ميان آنها 6 صفت برگزيده تر مي باشند كه به هر يك از اين صفات امشاسپند و به مجموع آنها امشاسپندان  مي گويند .

اين كلمه از سه جزء تشكيل شده است . اَ : حرف نفي ، مشَه : از ريشه مَر به معني مرگ (جمع اين دو بخش = اَمِشَه : بي مرگ) سپَنتَه : مقدسان – پاكان . امشاسپندان يعني پاكان بي مرگ .

بهمن ، اردي بهشت ، شهريور ، سپندار مَذ ، خرداد ، اَمرداد  نامهاي 6 امشاسپند است .

بهمن اولين و برترين امشاسپند است و صورت اصلي اين كلمه وُهومَن (Vohumana) مي باشد كه مركب از دو كلمه است . (وُهو) به معني نيك و (مَن) به معني ضمير و وجدان و مصدر انديشه و به عبارت ديگر وجدان نيك و خرد كامل و آن دو لفظ مصطلح اخير هم مركب از دو كلمه است .

1. وُهو : نيك ، مَن : ضمير و وجدان

2. وَه : نيك ، مَن : ضمير و وجدان و از روايات اوستا چنان استنباط مي شود كه صحت و سعادت و نيكي تمام ضماير و قلوب به اين امشاسپند مربوط است و ستودن و تمجيد نمودن اين امشاسپند عبارت از استقبال نيك ضميري و صاحب وجدان نيك شدن است و در روايات اوستا مي آيد كه وهومن امشاسپند از هركس ناخشنود باشد در دنيا سعادت و در آخرت ، بهشت و درجات عالي نصيب آن شخص نخواهد شد .

غرض از تحصيل رضايت آن امشاسپند تهذيب و صحت و سلامتي و صفاي وجدان و ضمير است كه انسان را از هرگونه ذلت و نكبت و مرتبه نشيب رهانيده و به درجات عالي رهبري نموده رستگاري خواد بخشود .

او در گاهان نيز همين مقام  را دارد . او كردار مردمان را در واپسين داوري مي سنجد ، بهشت خانه اوست . زرتشت از طريق اوست كه به نزد اهورامزدا بار مي يابد .

بهمن به معني انديشه نيك است و هماورد و دشمن او اَكومن يا اَكمنن ديو ؛ يعني انديشه ناپاك است . از ديگر ديوان مخالف بهمن ، ايشمه (خشم) و آز (غلط انديش) است . بهمن راست كرداران پرهيزگار را به بهشت مي پذيرد . در ادبيات پهلوي ، بهمن نخستين آفريده اهورامزداست . يعني بهمن است كه زرتشت را به هنگام زادن ، نگهباني مي كند و از آسيب ديوان رهايي مي بخشد .

گمان بر اين است كه بهمن در گاهان زرتشت جانشين مهر ، ايزد بزرگ آرياييان شده است . او پشتيبان حيوانات سودمند در جهان است و با ايشان نيز سر و كار دارد . (شناخت اساطير ايران / جان هيلنز / ص 73)

چون بهمن پاسباني چهارپايان سودمند در عالم جسماني را به عهده دارد ، در جشن بهمنگان يا بهمنجه از كشتار حيوانات و خوردن گوشت آنان خودداري مي شود . زرتشتيان روزهاي وهمن (دوم) ، ماه (دوازدهم)،  گوش يا گئوش (چهاردهم) ، رام (بيست و يكم) را روزهاي نَبُر مي نامند . و هر ماه در چهار روز نامبرده نَبُر نگه مي دارند . به اين معني كه در اين روزهاي گوسفند و ديگر حيوانات سودمند را ذبح نمي كنند و گوشت آنها را نمي خورند . (مراسم مذهبي و آداب زرتشتيان / موبد دشير آذرگشسپ / ص 239) 

در رواياتي آمده است كه جشن بهمنگان جشن پدران و مردان درست كردار است . پدران و مرداني كه همواره در تخصيص روزها و بزرگداشت ها ناديده گرفته شده اند . ايك همه تلاش ها و راست كرداري هايشان را پاس مي‏داريم، به پاسِ جشني كهن و باستاني كه نياكان ما هيچ گاه مادران و پدران را از ياد نبرده بودند .

به نام خدا                                                                           

 معرفی چند سایت ادبی

  www.chlhhstory.org   موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان

www.d-adab-ak.org      دبیرخانه راهبردی زبان و ادبیات فارسی

www.hafizonlove.com  سایت حافظ

www.zarbolmasal.com  ضرب المثل  

www.persianacademy.ir  فرهنگستان زبان و ادب فارسی    

www.11iran.com/ATINDEX.HTM    معرفی شعرای دوره های مختلف

www.11iran.com/SINDEX.HTM    سایت هزار سال ادب فارسی                                                                                               

به نام خدا

 تحقيقي بر زندگي، عقايد و آثار

سيد نظام الدين محمود

( شاه داعي الي ا...  شيرازي )

به كوشش

زهرا سليمانپور

كارشناس ارشد ادبيات فارسي

 فهرست  مطالب

عنوان                                             صفحه

مقدمه....................................... 1

ايران در قرن نهم............................. 1

شيراز در قرن نهم.............................. 3

مكتب شريعت.................................. 4

مشرب طريقت.................................. 6

تصوف در شيراز- قرن نهم........................ 8

فن وعظ...................................... 9

شعر در قرن نهم............................... 10

سادات علوي.................................. 10

شاه داعي.................................... 11

اسم و نسب داعي.............................. 11

تولد، وفات.................................. 12

سرگذشت...................................... 13

مشرب و مذهب ................................ 15

اشعار و مقام شاعري.......................... 20

ديوان شاه داعي.............................. 24

رسالات و آثار منثور.......................... 29

آرامگاه شاه داعی............................ 31

مآخذ........................................ 34

مقدمه

ادبيات غني ما، در طي قرون متمادي، مردان و زنان با ذوق و صاحب انديشه ي فراواني را در دامان خود پرورده است. در تحقیقی كه پيش رو داريد سعي شده است مطالبي هر چند اندك دربارۀ  يكي از همين فضلا و سالكان طریقت به نام « سيد نظام الدين محمود » ملقب به داعي الي الله و متخلص به داعي كه در نيمه اول قرن نهم هجري در شهر شيراز مي زيسته است و مراتب فضل و مقامات عرفاني او بر همگان آشكار است ذكر شود. در تهيه اين مقاله از روش کتابخانه ای استفاده شده است.

اما براي شناخت هر عالم شاعر، عارف و يا صاحب فني، ضرورت است نخست از عصر و زماني كه وي در آن مي زيسته سخن گفته شود و از اوضاع سياسي، ادبي، اجتماعي و مذهبي قرن او، دورنمايي رسم كنند تا فهم مقالات و ترجمه حالات و بيان مشرب، مذهب و معرفت معاصرين و ممدوحين او آسان گردد. حقير نيز در نگارش اين مختصر از همين قاعده برای آگاهی بیشتر از عقاید و افکار این سالک شاعر پيروي كرده است.

ايران در قرن نهم

تمدن و فرهنگ ايران در قرن نهم هجري ( پانزدهم ميلادي ) دورۀ درخشنده اي است كه بعد از سقوط سلطنت عظيم و امپراطوري پهناور مغول و پس از گذشت يك دوره ملوك الطوایفی در زير پرچم سلاله هاي كوچك كرت و مظفري و جلاير[1] و غيره در اثر هجوم تيمور جغاتائي در آخر قرن هشتم به ظهور رسيد. تيمور سلسله های پادشاهان محلي و سلاطين جزو را برانداخت و كشورهاي ايران و ماوراء النهر و عراق و شمال و غرب هندوستان و شرق آسياي صغير و شام را مسخر خود ساخت. در اثر اين حادثه بزرگ بار ديگر وحدت ملي ايران حاصل گردید. سلسلة تیموریه یا اعقاب آن یک قرن تمام یعنی از سال 807 تا 907 هـ ، یعنی جلوس شاه اسماعیل صفری در این سرزمین سلطنت کرده اند.

افراد اين سلاله برخلاف باني و مؤسّس آن كه مرد خونريز و جهان ستاني درنده خو بود همه مردماني صلح دوست و راحت طلب و نسبتاً متمدن و هوا خواه علم و حامي ادب مي باشند. مخصوصاً نيمه اول اين قرن كه مصادف با دورة پنجاه ساله سلطنت شاهرخ بن تيمور است ( متوفي 851 هـ ) در بلاد ايران روزگار به آرامش و سكون مي گذشت. وي مردي ملايم و نيك فطرت و متدّين بود و چندان ميل به خونريزي و جهانگيري نداشت. زمانه نيز با او مساعدت كرد تا ايام سلطنت طولاني خود را
 بي دردسر و با انتظام تمام به سرآورد. مردم ايران در زمان او فرصت يافتند كه بار ديگر استعداد خداداد و مواهب ذاتي خويش را در عرصه خلاقيت فكري و در زمينه بروز آثار عقلاني و ذوقي نمايان سازند.

در زمان سلطنت تيموريان شهر هرات همانطوري كه تختگاه پادشاه بود كانون علم و ادب نيز شد. در ناحية وسيعي كه از يك طرف از سواحل رود سند تا ديار بكر و ارمنستان و از سوي ديگر از كنار رود جيحون تا خليج فارس امتداد داشت هر جا كه خطبه به نام ميرزا شاهرخ مي خواندند و سكه به اسم او مي زدند. شعاع آفتاب علم و دانش فارسي و  فرهنگ ايراني پرتو مي افكند. اگر در نظام و تمدن آن عصر شهر هرات مانند آفتاب كانون حركت و جنبش بود هر يك از بلاد ايران نيز در عالم خود خورشید كوچكتري بودند كه در گرد آن نقطه مركزي مدار خود را طي مي كردند و در ايجاد عمران و تمدن و فرهنگ و تقويت هنر و صنعت و حمايت از شعر و ادب با تختگاه هرات دم از رقابت مي زدند.

شيراز در قرن نهم

يكي از ايالات و نواحي تاريخي ايران سرزمين فارس است كه هميشه در طول تاريخ آن مملكت يك واحد مدني و اجتماعي و نژادي مستقلي را تشكيل داده و گه گاه خود نيز مبدا و منشا سلاله هاي عظيم پادشاهان ايران و مهد بزرگان نام آور بوده است.

 كشور فارس از حد كرمان تا آخر خوزستان قطعه بسيار حاصلخيز، زيبا و خوش آب و هوايي است كه از ديرباز مردمي آريائي نژاد در آن منزل گزيده و در اراضي سرسبز و كوه هاي باشكوه و دشت هاي خرم آن به كشاورزي مشغول بوده اند. تختگاه ايشان شهر شيراز در طول چهارده قرن تاريخ اسلام يكي از مراكز مهم سياسي و اقتصادي و از كانون هاي بزرگ علمي و ادبي ايران به شمار رفته است. در زمان سلطنت ميرزا شاهرخ، ابتدا اين ايالت در تحت حكومت برادر زاده او ميرزا اسكندر بن عمر شيخ بن تيمور قرار داشت و پس از چند سال او بر كنار و مقتول شده و زمام امور حكومت فارس به شاهزاده ابراهيم سلطان بن شاهرخ تفویض گرديد. وي از سال 818 تا 835 هـ در آن سرزمين با اقتدار و جلال تمام فرمانروائي مي كرد. شاهزادگان تيموري همه مردماني صاحب كمال، هنر دوست و دانش پرور بوده اند. ابراهيم سلطان نيز از هنرهاي عصر خويش بهره كافي داشت و خطي زيبا. بعضي كتيبه هاي او به خط ثلث هم اكنون در الواح و احجار تخت جمشيد و بقعه علي بن حمزه در شيراز موجود است.

 كتاب تاريخ ظفرنامه تيموري را شرف الدين علي يزدي كه از فضلاي زمان است به امر او تأليف كرد و كلمه « صنف في شيراز » تاريخ آن شد. در سباق دانش و فضيلت ابراهيم با برادرانش الغ بيك و بايسنقر كه وليعهد شاه و مقيم هرات بود رقابت مي ورزيد و در شيراز درباري با حشمت و شوكت تشكيل داده بود،‌ مخصوصا در علم پروري و دانش دوستي و احترام به ائمه دين و تجليل مشايخ طريق و حرمت به نويسندگان و مؤلّفين و حمايت از گويندگان و شعرا و ترويج فنون هنر و تشويق انواع ادب و جمع آوري صاحبان كلام چون خطاطان، نقاشان، مذهبان، نوازندگان، معماران و امثال آنها از دربار هرات عقب نمي ماند.

در آن زمان شهر شيراز همچنان سابقه و ميراث تاريخي خود را در رشته هاي علم و فن از عصر اتابكان در قرن هفتم و مظفريان در قرن هشتم به درستي حفظ كرده و استحقاق لقب «دار العلم» بر او ثابت و مقرّر بود.

مكتب شريعت

در طول تاريخ ايران دين يكي از فصول مهم كتاب حوادث ايام است. بناي رفيع علم و فرهنگ بر روي بنيان دين استوار گرديده و آثار فكري صاحبان قرائح و ارباب مواهب عقلي در اين ميدان تجلّي كرده و كتب بسيار كه ميراث علمي و ادبي و اجتماعي اين اعصار است از علماي ايران در زمينه علوم ديني مانند تفسير، حديث، كلام، اصول فقه و ديگر شعب علمي متفرعه از آن، به روزگار بازمانده است. درهر شهر عمارات عظيم و مرتفع به نام مسجد و مدرسه بنا گرديده و در اطراف آن ابنيه هزاران نفوس زكيّه و دارندگان استعداد و هوش و صاحبان قرائح فروزان،‌ به طلب علم و دانش در آنجا اجتماع
مي كردند و از مقام تلمیذي و طالب علمي تا مسند استادي و شيخي مراحل تحوّل و تكامل را
مي پيمودند.

در شهر شيراز كه دارالعلم و از مراكز مهم فرهنگي ايران بود. همين ظهور و تجلي به حد كمال نمايان گرديده است. مساجد وسيع و مدارس رفيع در آن شهر بر پا شده كه بعضي از آن مانند دو مسجد جامع جديد و عتيق و مدارس دار الشفا و دار الایتام و باهليه و مقيميه و منصوريه معروف آفاق بوده اند و هنوز بعضي از آنها تا به عصر و زمان ما داير مانده اند.

اختلاف اهل كلام و تباين عقيدۀ ائمه دين و علماء كه يادگار اعصار گذشته بود، در قرن نهم به حد كمال رسيد و مباحث نظري اهل علم در نزد عوام الناس به صورت تعصب جاهلانه درآمد و غالبا منجر به زد و خوردهاي شديد و كشمكش خونين شد. در اين عصر مظاهر تشتت و افتراق مسلمانان بر سر دو عقيده شيعي و سني در تمام جوامع و محافل و مقامات اجتماعي ايران بسيار نمايان است. در عراق و آذربايجان و قسمتي از غرب خوزستان و بلاد ساحلي بجز خزر شيعيان قوت و انبساط روز افزون حاصل كردند. ولي در فارس و كرمان و خراسان و ماوراء النهر تا سر حد پنجاب اكثريت با سنيان بود.

يكي از بزرگترين مشايخ اهل سنت كه هنوز مقتداي متكلمين است، علامه مير سيد شريف جرجاني ( متوفي 816 هـ ) مي باشد. او در اين عصر در شيراز مي زيسته. در آن جاست كه شرحي مستدل و مستند بر كتاب مواقف عضدالدين ايجي كه او نيز از علماء بزرگ فارسي نژاد و اهل تسنن است، نگاشته. اين شرح به قدري مقبول خاص و عام واقع شده كه در عصر حاضر متن معتبر و مستند محكم اهل سنت است و كتاب تدريس و تعليم در مدارس ديني عالم اسلام مي باشد.

پس بايد گفت كه در قرن نهم شهر شيراز مركز مهمي براي علوم ديني مانند حديث، تفسير و كلام بوده است و علمای بزرگ شيراز مانند صدرالدين دشتكي (وفات 828 هـ) و پسر او غياث الدين منصور (وفات 870 هـ) و فرزندش صدرالدين (وفات 903 هـ) و علامه جلال الدين محمد دواني
(وفات 908هـ) همه زادگان برازنده اين قرن درخشان هستند كه حوزه درس ايشان در آن شهر بزرگ مقصد و مقصود طالبان علم از چهار گوشة جهان بوده است.

مشرب طريقت

اما مشرب طريقت اهل باطن كه هم عنان مذهب اهل ظاهر و مقابل مكتب شريعت قرار دارد عبارتست از يك سلسله تعاليم فكري و مبادي ذوقي عرفاني محل تعليمات متصوفه و جايگاه اهل طريق در مدارس عاليه نبود بلكه پيروان طريقه درويشي و سالكين مسك عرفان كه وصول به حقيقت را از طريق وجد و حال نه به وسيله منطق و قال طلب مي نمودند. در تكايا و خانقاه ها مكان داشتند. در اعصار متوالي تاريخ اسلام، ابنيه خانقاه هاي درويشان و اهل باطن با مدارس و مكاتب علماي ظاهر رقابت بسيار مي كرد.

روندگان راه معرفت و طالبان گوهر حقيقت در هر گوشه كه مرشدي صاحب دل و پيري روشن ضمير سراغ مي كردند، با هجرت از موطن خود به منزلگاه او مي رفتند و در مهمانسراي او اقامت جسته از بركات قدسي و فيوض معنوي و انفاس رباني و تعليم و تربيت روحاني آن مرد بزرگ كسب فايده
 مي نمودند.

هر دو طايفه ـ هم اصحاب شريعت و هم ارباب طريقت ـ طالب و جوياي مرتبه كمال نفساني بودند، منتهي ائمه دين و مشايخ مذهب آن را در فنون ظاهري و علوم رسمي مي دانستند ولي پيران صوفيه و مرشدان مسلك و ذوق و عرفان سر منزل مقصود را در عشق و جذبه و به نظم و ترتيبي كه خاص خودشان بود، مي جستند. از قرن پنجم هجري خاصه بعد از ظهور حجه السلام محمد غزالي اين دو مكتب با يكديگر آميخته شده، طوري كه هر دو در زير لواي محمدي و در چهار ديوار شريعت اسلامي مبادي خود را تعاليم مي دادند و غالبا اختلاف را كنار مي گذاشتند.

در قرن نهم هر دو مكتب در آسياي مركزي خاصه در ماوراء النهر ايران و عراق به اوج انتشار و كمال خود رسيده بود. اختلاف اصولي بين دو مذهب سني و شيعه در عالم تصوف نيز در اين عصر محسوس است. بدين معني كه در بلادی كه مردم آن پيرو مذهب سنت و جماعت بودند، فرق تصوف نيز بر روي همان اصول تشكيل شد مانند فرقه نقش بنديه ماوراء النهر كه غالباَ تعاليم عرفاني خود را با مباني كلامي اشاعره موافق ساخته بودند و بدون اينكه منكر فضائل اهل بيت نبوت باشند، خلافت حقه را تا امام حسن مجتبي رسانيده و متوقف مي شدند. ولي در پاره اي شهرها و نواحي كه شيعيان اكثريت داشتند. فرق صوفيه ديگر همه رشته هدايت خود را به علي (ع) و اولاد او منتهي مي دانستند و همچنان در تعاليم ذوقي خود حب اهل بيت و ايمان به امامت دوازده تن و اصول دين جعفري را اصل و اساس مباني تعاليم خود مي شمردند و غالبا پيشوايان اين فرق خود سادات عالي درجات بودند كه نسب ايشان به اولاد علي منتهي مي گرديد. حتي بعضي از ايشان مانند نعمه اللهيه سلسله مشايخ خود را به امام علي بن موسي الرضا ( وفات 203 هـ ) مي پيوستند.

در ايران در قرن نهم، سه فرقه مهم تصوف كه هر سه در تحت ارشاد و پيشوائي سادات صحيح النسب بودند تشكيل شده و هر سه در اطراف بلاد خراسان و آذربايجان و فارس انتشاري بليغ داشتند. اين سه فرقه عبارت بودند از: 1) سلسله صفويه كه مركزشان اردبيل است و شيخ صفي الدين اردبيلي (وفات 735 ه ) مؤسس آن است و نمايندۀ ايشان در آن زمان در هرات سيدي تبريزي بود به نام شاه قاسم الانوار ( وفات 837 ه )  2) سلسله نور بخشيه كه مركزشان ري و عراق و پيشوايشان سيد محمد نور بخش (وفات 869 ه)    3) سلسله نعمت الهيه مركزايشان كرمان و پيشواي ايشان سيدي جليل القدر موسوم به نور الدين نعمه الله و ملقب به شاه اوليا است و در ماهان كرمان خانقاه داشت.

شاهرخ نسبت به دو سلسله اول ـ صفويه و نور بخشيه ـ حسن ظني نداشت و آنها را مورد عقوبت قرار مي دارد ولي با نعمه اللهيه مدارا مي كرد. امرا و اميرزادگان و غالب علماء مقيم هرات اكثرا به شريعت حنفي و به طريقت نقشبندي بودند.

سيد نور الدين شاه نعمت الله كه كرم اخلاق و صفاي قلب را با طي درجات سلوك و عرفان جمع داشت پيوسته بر محبوبيت خود در اطراف ايران مي افزود و مورد احترام شاهرخ و اولاد او نيز واقع شد. حتي در جنوب هندوستان ( دكن ) نيز پيروان و معتقدان بسيار پيدا كرد و شهرتش در تمام آسياي غربي انتشار داشت و در هر شهر و بلد شيخي و خليفه اي به نام او به هدايت خلق و دستگيري روندگان سلوك مشغول بود.

تصوف در شيراز ـ قرن نهم

شيراز در قرن نهم از اين سير تحولات فكری بركنار نبود، بلكه خود يكي از مراكز عمدۀ فرق مختلف و مذاهب گوناگون علوم ظاهر و باطن گرديده بود. بخصوص كه مردم اين شهر به اقتضاي لطف طبع و صفاي خاطر و ادب ذاتي و مهرباني فطري كه از خصايص ديرين ايشان است با همه فرق و مذاهب به صلح و سلام رفتار مي كردند و پيروان عقايد گوناگون برادروار در آن شهر زيبا زندگاني را به سر مي بردند و كمتر صفاي عيش روحاني را به شائبۀ تعصبات جاهلانه آلوده مي ساختند، در حالتي كه در ديگر بلاد متعصبين هر يك از جماعات به جان يكديگر افتاده و منازعات خونين بين ايشان جريان داشت. آن بلاد مينونشان پناهگاه و مامن علماء بزرگ شريعت و طريقت گرديد و در آنجا از شر حوادث در امان مي زيستند.

داستان مسافرت شاه نعمت الله ولي در سال 812.هـ به شيراز و ملاقات او با مير سيد شريف علامه جرجاني از حكايات شيريني است كه نشان مي دهد تا چه پايه در آن عصر دو پيشواي كهن سال شريعت و طريقت در آن شهر به ادب و لطف برخورد كرده اند و تا چه درجه نسبت به يكديگر به صفا و انسانيت رفتار نموده اند.

فن وعظ

از لوازم و اسباب نشر تعاليم ديني و از مؤسّسات اجتماعي كه در اعصار تمدن اسلامي نقش مهمي در امر فرهنگ عام و تربيت افكار مردم و تعليم اخلاق ايفا ميكرد دستگاه «وعظ» و فن « خطابه» است. اين مؤسسه از ابتكارات خاص دانشمندان اسلام مي باشد و مدرسه تهذيب اخلاق و اسباب تبليغاتي مهمي بوده كه از زمان استقرار اسلام در دار الخلافه بغداد و عصر خلافت بني عباس رونق يافته و در همة ممالك اسلامي معمول گرديده است. طبقه وعاظ يكي از طبقات مهم در هيئت اجتماعي بوده ومنبرنشينان معروف كه نامشان زينت صفحات تاريخ تمدن اسلام است به ظهور رسيده اند. واعظ مردي بوده سخنور و بليغ كه محفوظات بسياري از احاديث و كلمات بزرگان و اشعار شعري و خطب و حكايات و قصص در خزينه خاطر داشته و در اعياد و ايام مقدسه و در مساجد و مدارس در محضر خلايق، غالبا بعد از ادای نماز جماعت، بر منبر مي نشسته و جلوه گري آغاز و رشته سخن را دراز ساخته و تعاليم اسلام و مسائل ديني را شرح و آيات قرآني را تفسير مي كرده است. هنوز نيز اين روش و اسلوب در مساجد و مجامع ديني در تمام بلاد اسلام معمول است و وعاظ و اهل منبر طبقه مهمي را در صف هاديان شريعت تشكيل مي دهند.

در قرن نهم اين فن شريف در همه بلاد اسلام از آن جمله در شيراز همچنان متداول بود و وعاظ بزرگ به ظهور رسيده اند، شاه داعي نيز از آن طبقه است. يكي از بزرگترين واعظان معروف ايران ملاحسين واعظ كاشفي سبزواري است كه صاحب آثار عديده در تفسير و اخلاق و روايات و اخبار
مي باشد. اين شخص هم از بزرگان قرن نهم است و زيب و زينت مجامع و جوامع هرات بوده است. كتاب روضه الشهدا در ذكر احوال شهدای اسلام و خاندان نبی تأليف اوست كه هميشه برفراز منابر ذاكرين برای مردم مي خوانده اند و اصطلاح « روضه خواني » كه در ايام سلطنت صفويه رواج بسيار يافت، از خواندن آن كتاب به وجود آمد.

شعر در قرن نهم

    ادبيات فارسي خاصه كلام منظوم در قرن نهم رونق و رواجي بسيار داشت. اين قرن كه وارث عصر خواجه حافظ و شيخ سعدي است. در سایه حمايت اميرزادگان تيموري و تشويق و عنايتي كه درباره گويندگان و شعرای مبذول مي داشتند همچنان معهد فرهنگ و ادب بود. اگر در هرات در اين برهه از زمان بعضي شعراي بزرگ چون شيخ آذري و اميرشاهي سبزواري و كاتبي ترشيزي و ديگران به ظهور رسيدند و هم در اين عصر آسمان ادب فارسي زبانان به طلوع آفتاب وجود عبدالرحمن جامي، روشنائي و درخشندگي يافت. در اين زمان فرزندان شاهرخ يعني ميرزا الغ بيك در سمرقند و ميرزا بايسنقر در هرات و ميرزا سلطان ابراهيم در شيراز، كتابخانه هادر مراكز خود جمع كرده و كليات و دیوان هاي اساتيد شعرا را به خطوط خوش نگاشته و با طلا و لاجورد مذهب مي ساختند. گفته اند كه جمع آوري شاهنامه فردوسي به صورت حاضر از اثر مساعي بايسنقر و مولود همان عصر و زمان است. خلاصه در جمع كتب و تدوين دیوان ها و حمايت از كاتبان و خطاطان و صحافان و هنرمندان اندك مضايقه و دريغ نداشتند.

سادات علوي

افراد علوي كه از اولاد ائمه بودند در ايران طبقه مهمي شمرده مي شدند و آنها را بالقب « سيد» و «مير» ملقب ساخته و غالبا شعار ايشان جامه و دستار سبز و گيسوان بلند بوده است. جماعت سادات علوي گروهي بي شمارند كه در طول تاريخ اسلام در تمام بلاد مسلمانان خاصه در ايران طبقه مهمي را ايجاد كرده اند. البته بعضي از افردا شياد نيز به قصد سوء استفاده از اين مزايا و احترامات گيسوان
مي بافته و خود را «علوي» معرفي مي كرده اند. اما اكثر سادات « نسب نامه ی » محكمي در دست
داشته اند كه سلسله آنها را پدر بر پدري مي شمرده و به يكي از ائمه آل علي مي رسانيده است هنوز تا زمان ما اين خاندان هاي علوي نسب حسني و حسيني يا رضوي يا جعفري در ايران فراوان اند.

شاه داعي

شاه داعي زاده نيمۀ اول قرن نهم در شيراز، هم عالمي روحاني و هم پيري مبارك نفس و هم شاعري سخنور و هم واعظي بليغ بوده است كه مردم شيراز هنوز قبر او را زيارتگاه و اورا يكي از اوليای حق مي شمارند.

در كتب تذكره و سير از شرح  احوال او مطالب زيادي به چشم نمی خورد و منابع موجود اندك و محدود مي باشند؛ در این تحقیق با توجه به منابع موجود شرحی از احوال وي را ذكر مي كنيم.

اسم و نسب

وي ملقب است به نظام الدين ومسمي به محمود، سيدي است حسيني نژاد كه نسبش به نوزده واسطه به زيد بن علي بن حسين منتهي مي شود و او از اولاد قاسم بن حسن ملقب به داعي الصغير (وفات 316.هـ ) است كه در اواخر قرن سوم در طبرستان و گيلان و گرگان و ري حكمراني مي كرده است.

تخلص « داعي » و لقب « داعي الي الله » كه اختيار فرموده ناظر به همان نسب و اصل خود بوده است. با اين حال داعي پس از چندي كه تخلص « داعي » را به كار برد. بر آن شد كه لقب خود « نظام الدين » را وسيله اي براي انتخاب تخلصي ديگر يعني « نظامي » قرار دهد و با توجه به شهرت « نظامي گنجوي » ناگزير خود را گاه نظامي ثاني هم خوانده است. او اشاره اي به نام و تخلص خود در مثنوي مشاهده كرده و چنين گفته است.

 تولد و وفات

در طرائق الحقايق تاليف حاجي نايب الصدر معصوم علي شاه شيرازي، مذكور است كه شاه داعي الي الله، ديوان خود را در پنجاه سالگي به سال ( 865.ه ) جمع آوري كرده است و در باب وفات او به طورابهام و اجمال مختصراً گفته است كه عمر شريفش از پنجاه و هفت زيادتر و به شصت نرسيده. آثار العجم تاليف فرصت الدوله شيرازي مي گويد: مدت عمرش نزديك به شصت سال است. مرحوم هدايت صاحب رياض العارفين نوشته است: شاه داعي در سنه 860 وفات كرد و از مدت عمرش پنجاه و پنج گذشته بود و اما خود او نيز ختام مثنوي عشق نامه كه آخرين مثنويات اوست تصريح به عمر خود كرده و گفته:

تاريخ وفات او در روي سنگي كه بر مرقد او نهاده اند و به قرائن و علائم موجوده بلافاصله بعد از وفات او در آنجا نصب شده، اين چنين مرقوم است:

« توفي يوم الخميس الثاني و العشرين في جمادي الاولي سنه سبعين و ثمانائه 870 »

بنابراين شبهه اي باقي نمي ماند كه وي شصت سال تمام عمر كرده و در هنگامي كه مرشد او، شاه نعمت الله ولي در سال 834 وفات يافته است، وي جواني بيست و چهار ساله بوده است.

سرگذشت

بنابر آنچه كه ارباب تذكره و سير در باب او نوشته اند داعي مدت سي سال در شيراز به وعظ مشغول بوده است و از آغاز قدم در وادي سير و سلوك نهاده است. نخست دست ارادت به دامن شيخ مرشد الدين ابوالاسحاق بهراني زده، سپس به طلب تكميل نفس و شوق زيارت شاه نعمه الله ولي عزيمت سفر كرمان مي كند و از آنجا كه وفات شاه نعمه الله در سال 834 بوده است، مسافرت او به كرمان در ابتداي عمر در هنگامي است كه مراحل شباب را مي پيموده است اين مسافرت را به اتفاق برادرش سيد سراج الدين يعقوب و ديگري از سادات شيراز موسوم به شجاع الدين عزيز به پايان رسانيد. شاهراه بين كرمان و شيراز در آن تاريخ از طريق ني ريز فارس و سيرجان كرمان مي گذشته است. در اين ناحيه دشت هاي وسيع بسيار وجود دارد، در اين مسافرت كه در فصل زمستان واقع شده است آنها راه را گم مي كنند و دچار باران و طوفان مي شوند و در آنجا واقعه اي براي سيد سالك روي مي دهد كه اميراالمؤمنين علي (ع) را در خواب مي بينند و آنها را از باران و سرگرداني نجات مي دهد. بالاخره به كرمان مي رسند. بازهم  در بين راه شبي ديگر شاه نعمه الله را به خواب مي بيند كه او را به جهيدن از نهري عريض امر مي فرمايد و نيز در مكاشفه ديگر شيخ كبير عبداله خفيف بر او ظاهر
مي گردد. تا آنكه عاقبت به ماهان مي رسد. چون به حضور شاه نعمت الله در مي آيد از فرط ارادت از هوش مي رود. هم در آن مجلس بيعت كرده به قبول « خرقه و وصله » واصل مي شود. در اين سفر است كه اين غزل را سروده است:

پس به شيراز باز مي گردد و روزگاري در جوار شيخ مرشد الدين ابواسحاق به سر مي برد. پس از وفات شيخ در سال 841 هر چند سي سالي از عمر او بيش نمي گذشته، گويند مرتبه شيخي طايفه نعمه الله در شيراز او را مسلم مي شود. در آنجا به سرودن اشعار و مثنويات و غزليات مي پردازد. همچنين رسالات منثور او بسيار است. ظاهرا زوجة وي در حياتش وفات يافته و او در مرثيه آن زن صالحه تركيب بند سوزناكي دارد كه اشاره به مراحل مقامات او در مراتب سلوك مي كند و مطلع آن اين است:

اي دل از ديني فاني مطلب امن و حضور            چه تمتع به توان يافتن از دار غرور

شاه داعي را فرزندي بوده است به نام مير قاسم كه در جنب مزار او در شيراز مدفون است و در بعضي كتب تذكره نام او ذكر شده است. تاريخ وفات او سال 920 هجري مي باشد. ظاهرا اوست كه ديوان پدر را به امر او به خط خود نوشته است غير از سفر كرمان گويا شاه داعي سفر ديگري نكرده و مقيم شيراز بوده است اما هميشه هواي دل او به سوي سفر خراسان و عراق مي كشيده چنانكه در
قطعه اي مي گويد:

در ديوان او، مدح سلاطين و امرا يا قدح مردم شعري ديده نمي شود، جز در مورد ناصر همداني كه نفي نبوت محمدي كرده بوده است. تنها منظومۀ مثنوي فصيحي به بحر متقارب در مدح سلطان ابوالمعز عبدالله كه شاهنامه را تدوين كرده دارد و او را سلطان ري مي خواند اين شاهزاده به ظن غالب همان ميرزا بايسنقر بايد باشد كه معروف است شاهنامه را جمع آوري كرده است.

به هر حال، بعد از آنكه شاه داعي شاهد و ناظر وفات شاهرخ در سال 850 هجري شد در انقلابات عصر تيموري زماني كه مملكت فارس در حيطة تسخير تركمانان قره قويونلو در آمده بود و يك دوره تشويش و اختلال و اجحاف و تعدي را آغاز مي كردند دنيا را بدرود كرد.[2]     

مشرب و مذهب

شاه داعي الي الله در شريعت و مذهب ظاهرا پيرو تسنن (شافعيه) و در عين حال معتقد به رجحان ائمة اثني عشر است. در اشعار او در فضيلت خلفاي راشدين و صحابه سخن بسيار ديده مي شود، اما در همه جا ائمة معصومين را مدح كرده است. در ديوان شاه داعي در مجموعه غزليات موسوم به قدسيات اينگونه اشعار ذوجنبتين فراوان است چنانكه در غزلي گفته است:

كجائيد اي عزيزان و تولاهاي اهل بيت       نگيريد از همه عالم كسي بر جاي اهل بيت

همچنين تركيب بندي از اوست در مدح خسمه آل عبا مشتمل بر پنج بند و بلافاصله بعد از آن باين قطعه در منقبت خلفا سخن مي گويد:

همچنين ترجيعي در مدح اميرالمومنين علي (ع) وارد كه برگردان آن اين است:

اي امام تمام و مظهر حق      ظاهر از تو ولايت مطلق

نيز در مدح و منقبت احمد بن موسي ( شاهچراغ ) كه مزارش در شيراز مطلب و مقصد شيعيان است مي گويد:

و اما غزلي از او در متابعت تابعين[3] كه:

شاه داعي را در تصوف مشرب خاصي است. گرچه در حلقة بيعت شاه نور الدين نعمه الله ولي در آمده و شيخ او شيخ مرشد ابواسحق بهراني بوده، باز نسبت به ديگر فرق تصوف مانند صوفيه اردبيل و قادريه آسياي صغير نيز ارادت مي ورزيده است. در غزل ذيل كه تمام آن درج مي شود مراتب اعتقاد و خلوص خود را به مشايخ زمان تصريح كرده و مي گويد:

در كمال عقيدت و خلوص عهد و بيعت او به شاه نعمه الله شكي نيست. هنگامي كه خبر وفات سيد را شنيده است مراثي سوزناكي ساخته كه از آن جمله اين رباعي نغز است:

بعد از شاه نعمه الله دربارة شيخ طائفه و خليفه يعني مرشد الدين ابواسحاق بهراني كه مرشد و دستگير نخستين داعي بوده است، مدايح فراوان در ديوان او ديده مي شود و معلوم مي دارد همانطور كه تذكره نويسان ذكر كرده اند رشته ارادت او با شيخ مذكور مؤكد و استوار بوده است. در طرائق الحقايق آمده است: « در مبادي حال در شيراز به خدمت شيخ مرشد الدين اظهار ارادت مي نمود روزي شيخ به وي گفت: اي مخدوم زاده، نشانه شما غالب است و به تنهايي نمي توانم متكفل حالات شما بشوم تا اين بزرگ ( شاه نعمه الله ) سفر آخرت اختيار نفرموده خود را به خدمت وي برسان يا به خدمت سيد قاسم. الانوار شاه داعي الي الله گويد: من در اين فرمايش مردد و در تفكر افتادم چون توجه كردم در خواب ديدم كه مجلسي است. از قبيل چهار طاقي و چشمه صافي روان است و پيري نشسته و بخيه مي كشد و آن پير با يزيد بسطامي است و مي گويد اين امر بخيه كشيدن اول از سلطان ابراهيم ادهم بود و در دست او پشم بود؛ چون نوبت به ما رسيد ریسمان شد! اكنون كه به سيد نعمه الله رسيده در دست او ابريشم شده است! صباح كه به خدمت شيخ رفتم و ماجرا را بیان کردم، فرمودند: حواله به كرمان است و خدمت شاه ماهان.  

داعي را در مدح شيخ مرشد سخنان فراوان است از جمله در قصيده اي گفته است:

خلاصه دو جهان مرشد الحق آنكه قلم      زعجز خواست در احصاء و مدح او زنهار

                                             ( سبعه سياره )

و نيز در قطعه اي ديگر گفته است:

و باز هم در قطعه اي ديگر:

زهي مآثر الطاف حضرت خلّاق       كه مي رسد به خلائق ز شيخ ابواسحاق

    ( قدسيات )

هم چنين در ديوان او قطعه ايست كه خطاب به سيد احمد كبير سروده و او ظاهرا از مشايخ متصوفة شام و از قادريه آسياي صغير بوده است كه شخصيت شناخته شده اي نيست. در اين قطعه مي گويد:

در اين مثنوي او را سلطان ري[4] مي خواند:

اين سلطان ابوالعز عبدالله بوده است كه در ري حكومت داشته است. ظاهرا همان ميرزا بايسنقر بن تيمور مي تواند باشد كه بنا بر معروف در سال 829. هجري شاهنامه را جمع آوري كرده، بر آن مقدمه نوشته است. وي شاهزاده ای فاضل و خوش خط و با كمال بوده و قرآن را به خط خوش و به شيوه ثلث خاص خود نوشته كه معروف است و داعي به همين معني در اين مثنوي مختصر اشارتي نموده است:

و اگر ممدوح بايسنقر نباشد عبدالله نام از شاهزادگان در زمان داعي تنها شخصي است به نام ميرزا معروف به شيرازي، فرزند ابراهيم سلطان كه او نيز در آن زمان كودكي خردسال بوده و قابل جمع آوري شاهنامه نبوده است و به حد رشد نرسيده بود كه داعي درباره وي مي گويد:

زهي بر سر خلق ظل اله       ز سلطان ظل الله او را گواه

و در باب جمع آوري شاهنامه چنين گفته است:

اشعار عربي داعي اگرچه صحيح و درست و بي عيب است ولي به پاي اشعار فارسي او نمي رسد. در آن زمان سرودن شعر عربي در نزد فضلاي شيراز چندان مقبول نبوده است.

اشعار و مقام شاعري

در اينكه شاه داعي را طبعي قوي و نيرومند بوده و ذوق شعري پر شور و سرشاري داشته شبهه اي نيست. ديوان او مجموعا قريب چهارده هزار بيت را داراست و بديهي است كه بسياري از ابيات او از ميان رفته و در ديوان نيامده است. آغاز شاعري شاه داعي با دوران شباب و روزگار جواني قرين است و اين گوينده پر مايه و عارف بلند پايه بس زود قدم در پهنۀ سخن پردازي و قول و غزل گوئي نهاده است،‌ همچنانكه راه طريقت و طريق حقيقت را نيز در جوانی، پيمودن آغاز كرده است. او در اقسام و انواع شعر از مثنويات و غزليات و مقطعات و قصايد و ترجيع بندها و ابيات مفرده و رباعيات آثار بسيار دارد نه تنها به زبان فارسي با لساني ادبي و فصيح و سبكي خاص خود شعر مي ساخته بلكه به زبان عربي، همچنين ملمعات مركب از دو زبان بسيار دارد. از اين گذشته، اشعاري فراوان به لهجه محلي معمولي در شيراز كه زبان تكلم عوام و اهل بازار بوده است نيز سروده است. فهم اين ابيات شيرازي حتي براي خود شيرازيهاي معاصر نيز دشوار است و تلفظ صحيح كلمات نيز به واسطه فقدان اعراب و علامات فارقه امكان پذير نيست. در مثنوي سرايي او را ابتكار خاصي است كه تابع روش و نظم مثنويات خمسۀ نظامي يا مثنوي مولوي يا شاهنامه فردوسي نشده بلكه سبكي خاص خود اختراع كرده است. مثلا در طي مثنوي از انواع ديگر سخن مانند غزل و قصيده به كار برده و سلسله نظم مطالب آنها بر روي اصول و قواعد سير و سلوك و شرح مراحل تصوف است. مثنوي مشاهد براي اثبات اين معاني بهترين نمونه است. مجموعه مثنويات او شش دفتر است. از اين جهت در بعضي از فهرست ها آنها را با نام « ستة داعي » ثبت كرده اند و هر شش دفتر در كمال فصاحت و لطف و داراي مطالب بديع و نكات دقيق و نوادر لطيف مي باشد.

مثنوي در بحر متقارب كه در مدح سلطان ابوالمعز عبدالله به عنوان « ذيل شاهنامه » آمده است منظومه فصيحي است و تنها مديحه اي است كه از سلاطين زمان در ديوان شاه داعي ديده مي شود و ابتدا مي شود به اين بيت:

خداوند جان پرور كار ساز        توئي دانش آموز و داناي راز

 بسیار معمول بوده و خواجه حافظ شیرازی که بیست سال قبل از تولد شاه داعی وفات یافته ادبیات عربی بسیار محکم و فصیح دارد که با سخنان طراز اول گویندگان عربی زبان برابری می کند. ادب عرب و زبان آن قوم قبل از تاسیس سلطنت صفویه در نزد علمای ایران بیشتر رایج و معمول و از محاسن و مزایای فضل و ادب به شمار می رفته و ارتباط کامل دارالعلم شیراز با معاهد و مدارس بغداد و مصر و دمشق کاملا استوار بوده است مخصوصا بعد از کشورستانی و جهانگیری تیمور که لشکریان او تا اقصای شام و روم رفته اند و از آن جا فضلا و بزرگان را کوچ داده و به ماورا النهر و ایران برده، نهضت جدیدی در علوم عربی و ادبی در بلاد فارسی زبان به وجود آمد و اما این غزل ملمع از او خالی از لطف و ابتکار نیست.

« داعی » در فن غزل سرائی دستی بلند دارد و بر خلاف شعرای زمان که همیشه به تقلید از دیگر اساتید غزل می ساخته اند و شیوۀ دیگران را پیروی می کرده اند. وی در این سبک مخترع است نه مقلد. از جهت صورت ملتزم است که غزلیات خود را به ترتیب و نظم الفبائی مرتب سازد و به مناسبت با قافیه هر حرف از حروف الفبا حتی ( لام الف لا ) غزلی چند ساخته است که در لطافت کلام و سحر بیان به مقام دو استاد شیراز که قبل از او زینت دو قرن هفتم و هشتم هستند، نمی رسد ولی غزلیات او غالبا پخته، منسجم و دلنشين خاطر می باشد از حیث معنی همه محتوی بر مبانی عرفانی و ناشی از روحی است پخته که به مرتبۀ کمال نایل شده است. غزل زیر که شامل معانی بدیع و افکار عالی اوست، از دیوان واردات نمونۀ خوبی می باشد.

این غزل نیز در فصاحت الفاظ و ظرافت معانی و مجازات بدیع ممتاز است.

قصائد داعی محکم و مانند قصاید اساتید به استواری الفاظ و متانت عبارات موصوف و از سستی و ضعف غالب قصیده سرایان زمان مبرا است با آنکه در این عصر قصیده سرایی در فارس ترقی و بروز چندانی نداشته، معذلک قصاید داعی بیشتر به سبک قصاید حافظ شباهت دارد اگر چه تعداد قصاید او اندک است، اما عالی مشرب و جلیل است. هفت قصیده در دیوان او موسوم به سبعه سیاره همه چون روشنان هفتگانه درخشنده و تابان اند. از آن میان این قصیده به نظر جالب توجه و نماینده سبک فکر و بیان اوست که با این مطلع آغاز می گردد:

چه توان گفت در این قصه که از جام قدر                 همه را باده نصیب است مرا خون جگر ...

او را ترجیعات چندی است که به نام عرائس الترجیع جمع آورده. ترجیع سازی در آن زمان بسیار معمول بوده است، وی نیز به سبک شیخ عراقی سروده، این بند از یکی از ترجیعات که تا حدی مشتمل بر مراحل و مقامات عارفانة خودش می باشد. برای نمونه ذکر می شود تا معلوم گردد که او درباره معلومات خود و کتب و کلمات اساتید بزرگ گذشته و مراحل و مقامات نفسانی خویش چگونه بيان کرده است.

مجموعه رباعیاتش مرکب از دو بیتی های شیرین و پر معناست که آنها را نیز به ترتیب قافيه به نظم الفبائی مدون ساخته و در آخر دیوان های واردات و صادرات مندرج کرده، همه به سبک و روش رباعی سرایان قرن هشتم و به همان کلمه بندی و الفاظ مشتمل است بر معانی صوفیانه و لطائف عرفانی. این رباعی لطیف یکی از آن جمله است که به نمونه ذکر می شود:

مقطعات وی در اواخر دیوان های غزل جداگانه قرار دارد ودر آنها کمتر از مطالب روزمره زندگانی و وقایع ایام و امور جزئیه صبحت می کند.  بلکه هر قطعه واحدی است مشتمل بر مطلبی کلی و نکته ای عرفانی که آنها را نیز به ترتیب و نظم الفبائی تنظیم کرده است و در مسائلی مانند توحید و حمد الهی و معارف عرفانی و نصایح اخلاقی بحث کرده و احیاناً ماده تاریخ های فوت بزرگان در آن میان دیده می شود و معلوم است که هر یک از آنها را به اقتضای حالی گفته است.

دیوان شاه داعی

دیوان یا کلیات داعی که اینک در دست ماست شامل دو جزء است: قسمت اول مثنویات ستة اوست که به ترتیب نظم تاریخی از قدیم مدون شده و نسخ متعدد از آن در کتابخانه های ایران و اروپا[6] موجود است. آن شش مثنوی عبارتند از:

1- مثنوی شاهد که به تاریخ 836 به نظم در آورده و ظاهرا اولین حاصل عمر اوست که در سن بیست و شش سالگی منظم ساخته است و گوید: 

هشتصد و سی و شش هجری شده       وین نمط خاص تمام آمده

2- گنج روان : به تاریخ 841 نظم کرده چنانکه گوید:

چل و یک پس از هشتصد رفته عام        ز هجرت که این نامه آمد تمام

3- چهل صباح: در تاریخ 843 به نظم در آمده:

رفته چل و سه زبعد هشتصد        از هجرت مصطفی محمد

4- چهارچمن: در سال 842 منظم کرده و خود را نظامی دوم خوانده است.

5- چشمة زندگانی، در سنه 856 ساخته شده و گفته است:

شد این مرقوم و بگذشته ازین حال      ز هجرت هشتصد و پنجاه و شش سال

6- عشق نامه، که ظاهراً آخرین مثنویات سته است نیز در 856 به نظم در آمده و در آنجا مؤلف تصریح به سنین عمر خود کرده و گفته:

قسمت دوم کلیات داعی مشتمل است بر دیگر منظومات از غزلیات فارسی و ابیات عربی و اشعار شیرازی و قصاید و مقطعات و رباعیات و ابیات متفرقه که ظاهراً مؤلف خود جمع آوری کرده که بر هر یک نامی نهاده است. آنچه در این دیوان مطبوع حاضر به نظر می رسد آنها به ده قسمت تقسیم می شود از این قرار:

اول: مجموعه ای موسوم به «قدسیات» که مشتمل بر غزلیات و منظومات چند به ترتیب نظم قوافی الفبایی آنها و اشعاری است که مؤلف در مقامات دینی و ایمانی و مباحث تصوف و عرفان ساخته است. در پایان آن غزل ها، قطعات، رباعیات و منظومات چند در نعت پيامبر و آل  او و مشایخ بزرگ و پیران ارشادی دارد و همه تعالیم و اعتقادات و افکار شاه داعی را نشان می دهد و کتاب پر ارزشی است.

دوم: کتاب « واردات » که آن نیز متضمن چند قسمت است: نخست دیوان غزلیاتی است منظم و مرتب به نظم الفبائی در قوافی و این کتاب را ظاهراً در برابر کتاب صادرات قرار داده است. شاید ناظر بدین معنی بوده است که اشعار این مجموعة از مقوله الهامات وارده بر دل او والقائات نفسانی اوست. در حالیکه اشعار و منظومات مجموعه صادرات سخنان و اشعاری است که به منظور تربیت نفوس و هدایت دیگران سروده، بعد از آن به ترتیب مجموعه ای از مقطعات در توحید و عرفانیات جمع کرده است و چند ماده تاریخ در ضمن آن آمده است.

سپس مجموعه ی رباعیات که هر رباعی متضمن نکته ای صوفیانه است. پس از ابیات مفرده چند ترجیع بند است که آن را عرائس الترجیع نام نهاده و هر ترجیع منظومۀ لطیفی است در مباحث عرفانی. پس از آن هفت قصیده است که مجموعاَ به سبعۀ سیاره نامیده شده اند.

سوم: دیوان اشعار عربی است که آنها نیز به ترتیب نظم الفبائی قوافی منظم شده و متضمن قصیدۀ مفصلی در مدیحه شیخ ابن حجر العسقلانی المحدث سابق الذکر.

چهارم: ملمعات، مشتمل بر غزلیات و قطعات چند بر ترتیب الفبا.

پنجم: مثنویات متفرقه که هر یک در شرح مطلبی از مطالب تصوف و یا بر سبیل مناجات آمده و یک منظومه در مدح سلطان ابوالمعز عبدالله که شرح آن گذشت.

ششم: کتاب المراثی مشتمل بر چند ترکیب بند در مرثیۀ مشایخ و یک ترکیب بند بسیار سوزناک در مرثیۀ زوجه خود و ختم می شود به قصیده ای در مرثیۀ شخصی به نام مولا نظام الدین احمد که در دیوان او را به نام « اطعمه » معرفی کرده و این شخص غیر از سید نظام الدین احمد سابق الذکر است که معاصر او بوده بلکه مولوی شخصی بوده که به انواع طعام ها مناسبتی داشته و شاید که به روش شاعر معروف شیخ اطعمه (متوفی اوائل قرن نهم) اشعاری می سروده است. این قصیده که مقطع آن مشتمل بر ماده تاریخ بناست از این قرار:

بهشت اطعمة دهر و خوان حق بگزید       که تو ز « خوردم » تاریخ فوت گیری یاد

هفتم: کتاب صادرات است . آن نیز کتاب مستقلی است مشتمل بر غزلیات در تعلیمات عرفانی و مقطعات همه متضمن مطالب صوفیانه و نیز دو قطعه ماده تاریخ در مذمت دو شخص که یکی نفی صانع و قدح شریعت می نموده است و دیگری به نام ناصر همدانی که دعوی نبوت می کرده و ماده تاریخ او را « سگ بد دین » فکر کرده است.

هشتم: دیوان «کان ملاحت» مشتمل بر غزلیات و ترجیعات و قطعات و منظم به نظم الفبایی اما تماماً به لهجه قدیم مردم شیراز است که در حال حاضر به واسطۀ تحولی که در زبان حاصل شده قرائت و فهم آن دشوار و محتاج به مطالعه و تحقیق طولانی است.

نهم: کتاب «سه گفتار»، مثنوی منظمی است در شرح مراتب ثلاثه: شریعت، طریقت، حقیقت. آن نیز به لهجه محلی شیرازی است و درک معانی آن مشکل.

دهم: دیوان «سخن تازه» مجموعه اشعاری است مدون و منظم به نظم الفبایی، آن نیز مجموعه ای است مرکب از غزلیات و قطعات و رباعیات و مفردات و به این بیت مختوم است:

قلم درکش و حرف یکسو فکن        که در پایان ندارد حدیث و کلام

یازدهم: کتاب « فیض مجدد » که علی الظاهر آخرین اثر اوست آن دیوان مفصلی است مرکب از مجموعه غزلیات و مقطعات فارسی و عربی و رباعیات و ابیات منفرده ( فردیات ) ابتدا می شود به این ترتیب:

لله الحمد که از فیض مجدد ما را              می دهد حضرت حق طبع معانی آرا

و منتهی می شود به این مصرع: « چه خوشوقتم که وارستم از آن ننگ علایق ها »

در مقطعات این دیوان بعضی مطالب نادره دیده می شود. از جمله قطعه ای است که در ماده تاریخ سید مجدالدین حبیب الله و دیگر قطعه ای است در ماده تاریخ همام الدین محمود کرمانی و قطعه ای عربی در جواب امام محمد بن ادریس الشافعی که در مدح اهل بیت رسالت گفته قابل توجه است:

1) قطعه شافعی:

 2) داعی گفته است:

و اما قسمت دوم دیوان با دیباچه ای منثور که به قلم خود داعی است شروع می شود و در آن جا اشاره می کند که در سنه 865 در سن پنجاه آن دیوان را به خط فرزند خودش جمع آوری کرده است. گویا تدوین دو دیوان سخن تازه و فیض مجدد بعد از آن تاریخ بوده. کلام وی منطبق می شود به آنچه در فوق گفتیم که تولد وی در 810 واقع شده است و نیز در آنجا اشاره به نسب و تخلص خود کرده و گفته است:

« تخلص در همه به داعی به قصد آن است که در انساب او پدران او را همه داعی می خوانده اند الی الداعی الصغیر. »

رسالات و آثار منثور

از داعی رسایل و کتب عربی و فارسی عدیده نقل کرده اند که اکثر آنها در کتابخانه های بزرگ ایران و خارج متفرقا به دست می آید. فهرستی از این رسایل منثور در طرائق الحقایق مذکور است. مرحوم هدایت الله باشی در ریاض العارفین و مرحوم مدرس تبریزی در ریحانه الادب و اسپرنگر در فهرست همچنین در کاتالوک کتابخانه بادلیان اکسفورد و در فهرست کتابخانه برلن به تفصیل نام برده اند. بعضی از آنها در لکنهو به چاپ رسیده است.

این فهرست ها چندان اختلافی با یکدیگر ندارد. این جدول اسامی رسایل و آثار او را نشان
می دهد. با تطبیق سه فهرست که منابع فارسی به دست آورده اند. اطلاع کاملی از آثار مثنوی آن نویسندۀ عارف حاصل می شود.

نكته: رساله شرح مثنوی یا حاشیه مثنوی به  طوریکه اته در فهرست کتابخانه اداره هند ذکر کرده، مشتمل بر شرح لغات مشکله سه دفتر اول مثنوی است.

 آرامگاه شاه داعی

در جنوب شهر شیراز دروازه ای است که به نام « شاه داعی » معروف است. وقتی که پادشاه عادل مرحوم وکیل الرعایا کریم خان زند باروی شیراز را احداث کرده است. این مخرج را یکی از دروازه های شهر قرار داده. جاده که از دو طرف به دو سد سنگی محدود است از جلو دروازه به طرف جنوب ادامه دارد و از کنار قبرستان معروف تاریخی دارالسلام یا درب سلم گذشته. به فاصله یک میل کما بیش به بنای تکیه ای می رسد که آن نیز از بناهای خیر همان پادشاه خیر و نیکوکار است. دیواری آجری و جلو خان کوچکی در جلو دارد و دو درخت سرو در فضای عقب آن روییده. در حیاط نخستین در طرف مشرق بقعه شاه داعی و خاندان او قرار دارد. از محل و مکان و محیط و منظر همه آثار روحانیت نمودار است و خاموشی و سکون محیط در زائر ایجاد حسن تکریم و تعظیم نسبت به صاحب قبر می نماید. مرقد مرحوم احمد علی خان معظم الدوله مستوفی و الدما جد نویسنده (دکتر سیاقی که به جمع آوری آثار داعی همت گماشته ) هم در آن قرار دارد. نویسندگان معاصر که از شیراز در مؤلفات خود سخن گفته اند همه از تکیه شاه داعی تجلیل و آن را وصف کرده اند، مرحوم حاج میرزا حسن فسائی در فارسنامه ناصری می نویسد: « حضرت کریم خان زند طاب ثراه عمارت و قبه ای بر قبر او ساخت و در سال 1299 ه.ق حاجی میرزا کریم (از تجار خیر شیرازی) آن را تعمیر نمود. میرزا نصیر فرصت (فرصه الدوله شیرازی) در آثار العجم می نویسد: تکیه شاه داعی دور از دروازه دو طرف است: یک طرف باغچه مشجر و با عمارت نيكو بنيان، یک طرف دیگر فضای محقر و تربتی پاکیزه و معطر، حوضی دارد و طاقی و آب انباری و رواقی که مرحوم کریم خان زند ساخته ... » سپس اضافه می کند: حقیر غزلی در دیوانش دیدم که یک شعرش این است:

چو باد خاک تو خواهد به هر طرف بردن      مهل که از تو نشیند به خاطری گردی

و این شعر را بر لوح مزارش حک کرده بودند و آن لوح چون شکسته و خطوطش ریخته شده بعضی از سلاطین سنگ را تبدیل کرده و سنگی در نهایت امتیاز بر سطح آن قرار داده اند. هنوز چند قطعه سنگ از مزار قدیمش باقی است که این شعر بر آن است. نویسنده اثری از آن سنگ شکسته قدیم این امام ندیده اما بیت در غزلی در دیوان فیض مجدد موجود و مطلع آن اینست:

به منزلی نرسد هیچ ناز پروری         دوای دل ببر از هر که آورد دردی  

     (فیض مجدد)

مرحوم حاج میرزا معصوم نایب الصدر شیرازی (معصومعلی شاه) که خودزاده خاندان فقر و صاحب وجد و حال و ذوق بسیار بود، در کتاب نفیس طرائق الحقایق که مشتمل بر نکات نادره و اطلاعات سودمند در تاریخ صوفیه است درباره تکیه شاه داعی می نویسد: مزار فیض آثارش در خارج شهر شیراز به سمت غرب زیارتگاه اهل نیاز است. باغچه باصفا و بقعه مختصر و چند اتاقی دارد که یکی دو سنگ مزار دیگر در ان جاست و نسبت می دهد که از اولاد آن جناب است و جمعی دیگر از صالحین در آن بقعه آرمیده اند.

بر روی سنگ هیچ اثر خط و کتیبه ای نیست اما در لوحة سنگ زیرین در پائین نام و تاریخ وفات صاحب قبر به این شرح به قلم ثلث مسطور است که بعضی کلمات آن محو شده و به زحمت خوانده می شود، « لقدا شرق وجه الارض بنور وجود قطب المحققین و سند الموحدین الداعی الی الله قدس الله سره نظاما لقب الارشاد نظام الدین محمود الحسینی المتوفی یوم الخميس الثانی و العشرین من جمادی الاولی سنه سبعین و ثمانمائه. » این سنگ در قطع 65/0 در 65/2 متر است و كنار ان دو قبر دیگر واقع شده است که منتسب به فرزندش سید قاسم است و یک کلمه « یا علی » در وسط دارد و کتیبه ای در پایین دارد که به زحمت قابل خواندن است. « قال الله تعالی انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا. لقد ارتحل من دار الفناء الی دار البقاء ... السید الاجل محب المله و الدین قاسم، سبط الداعی الی الله محمود الحسینی الآملی عاشر ذی القعده الحرام سنه  920 هـ» کلمه ی آملی در این کتیبه قابل توجه بوده و اصل و تبار خاندان سید را می رساند.

البته چندین سال است که با همت اداره بقاع متبرکه استان فارس چندتن از خیرین شیرازی مقبره و ضریحی بر آن مزار ساخته شده است که هم اکنون زیارتگاه صاحبدلان و عشقان حقیقت جوا  است. عکسی نیز از مقبره طیبه شاه داعی گرفته شده که زینت بخش این صفحات است.

مآخذ

1- آثار العجم، فرصت الدوله شیرازی (میرزا نصیر فرصت)، تهران، انتشارات بامداد، ج اول، 1362.

2- تاریخ ادبیات ایران، دکتر ذبیح ا... صفا، تهران، انتشارات فردوس، چ ششم، 1370، جلد 4.

3- تذکره مرات الفصاحه، شیخ مفید (داور)، تهران، انتشارات بامداد.

4- دیوان شاه داعی شیرازی، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، 1339

5- شیراز شهر جاویدان، علی سامی، شیراز، انتشارات نوید، چ سوم، 1363.

6- طرائق الحقایق، معصومعلی نعمت الهی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی.

7- فارسنامه ناصری، میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح دکتر منصور رستگار، تهران، انتشارات امیر کبیر، 1367.

شيخ عزالدين محمود بن علي كاشاني نطنزي از علما و عرفاي نامور قرن هشتم هجري است. وي شاگرد نورالدين عبدالصمد بن علي اصفهاني نطنزي از مشايخ معروف سلسلة سهرورديه بوده ....

عرفان يا معرفت به معني شناخت است و در اصطلاح، معرفت قلبي است كه از طريق كشف و شهود ...